/Scan0b_1_0001.djvu

			BlIl'zenln kokl??l paraf/alnr, Zdj??eie = 1984 I: Fol. f. 


POl'Ial ko,??ciola pamfialnego z 1642 I: Fol. Z. ivIislak 


Dawna fotogmf)a lIlostll na rVal'cle 


Zabytki i pomniki Burzenina
		

/Scan10_1_0001.djvu

			cja w j??zyku ??aci??skim brzmi: "D(EO) O(PTIMO) 
M(AXIMO) I PIISQ(VE) MANIBUS I MATHIAE DE 
BUZENIN PSTROKONSKI I DAPIFERO 
SIR(ADIENSI) AD GENTE PORADO QUI I Joat1Die 
CASTELLANI WIELUNEN(SIS) ET CATHA- 
RIN(AE) TARNOWSKA DE FAMILIA ROLA I FI- 
LIUS MAGNES NATUS PARENTIBUS MAIOR I 
PROPRlA VIRTUTI RELIGIJNE IN DEUM I FIDE 
IN PATRIAM ; COMITATE IN AMICOS I MUNIFI- 
CENTIA IN TENUES, I GERMANUS ECCL(ESI)AE 
CATHOL(ICAE) FILIUS I BONUS PATRIAE CIVIS; 
MUNIFICUS I DIVINI CARUS I HIC SUA CLAU- 
SIT MORTALIA I ANNO CI DCXLII, DIE VI. AU- 
GU(STI) AETAT(IS) I SVAE XLIII,,2. 
Infonnacje zawarie na tablicach zosta??y wykorzysta- 
ne przez p????niejszych heraldyk??w do opracowywa- 
nia genealogii Pstroko??skich. 
Po prawej stronie o??tarza, w bocznej kaplicy, wisi 
tablica epitafijna, ufundowana przez przyjaci???? ku czci 
Konstantego Tymienieckiego (1767-1814). By?? on 
w??a??cicielem Pra??mowa. Bra?? udzia?? w powstaniu ko- 
??ciuszkowskim w randze majora Gwardii Korolli1ej. 
W 1809 r. piastowa?? urz??d radcy Departamentu Kali- 
skiego. Nale??a?? do Kr??lewskiego Towarzystwa Przy- 
jaci???? Nauk. Tablica wykonana jest z czarnego mar- 
muru. Jej g??rn?? cz?????? zdobi?? p??askorze??by: wie??ca 
??a??obnego, liry, k??os??w zbo??a, li??ci palmy, sierpa, to- 
pora l mlecza. 
Na styku prezbiterium i nawy wmurowana jest ta- 
blica po??wi??cona W??adys??awowi Korab Kobierzyckie- 
mu, pochowanemu na miejscowym cmentarzu, dzie- 
dzicowi Majaczewic. W czasie powstania stycznio- 
wego w swych dobrach utrzymywa?? poczt?? powsta??- 
cz??. W g??mej cz????ci tablicy znajduje si?? jego portret, 
w dolnej za?? Korab - herb Ko bierzyckich. Ca??o???? wie??- 
czy krzy??. Tablic?? wykonano z bia??e- 
go marmuru. 
Tu?? obok wisi, wykonana 
z pstrego marmuru, tablica 
po??wi??cona Antoniemu 
i El??biecie Ko bierzyckim. 
Wmurowana zosta??a 
w 1907 r. z fundacji ich 
dzieci. 
W nawie bocznej 
wisi tablica ufun- 
dowana przez pa- 
rafian ku czci ksi??- 
dza kanonika J??- 
zefa Szymanow- 
skiego, wielolet- 
niego probosz- 
cza burzeni??skie- 
go, zmar??ego 
w 19l9r.naJasnej 
G??rze w Cz??sto- 
chowie. P??yta 
g????wna tablicy 
wykonana zosta??a 
z czarnego mar- 
muru, jej obramo- 


Gr??b Anionlego 
Rysarkicwicza 
IYC. E. Z/olowska 


wanie za?? z piaskowca. 
W 1898 r. z fundacji dzieci wmurowano tablic?? epita- 
fijn?? po??wi??con?? Wojciechowi Poraj Biernackiemu, 
podpu??kownikowi wojsk polskich, dziedzica Gi??yck, 
i jego ??onie TeofiIi ze Stanirowskich. P??yta g????wna 
wykonana zosta??a z bia??ego mannuru, obramowanie 
za?? z czarnego. 
Kolejna tablica upat'ni??tnia sylwetk?? wsponmianego 
wcze??niej ??ukasza Poraj Chrzanowskiego. Wykona- 
na z bia??ego marmuru, ufundowana zosta??a przez ??on?? 
i dzieci. Ma????e??stwo z guwemantk?? dworsk?? sta??o si?? 
przyczyn?? wydziedziczenia go przez ojca. 
Kolejna tablica ufundowana zosta??a przez dzieci 
w 1871 r. ku czci J??zefa i Maryanny Kobierzyckich. 
Wykonana zosta??a z bia??ego mannuru, obramowania 
za?? z czarnego. 
Po lewej stronie o??tarza, na styku prezbiterium 
i nawy g????wnej wisi tablica wykonana z bia??ego 
matIDuru, po??wi??cona Zenobii Poraj Kobierzyckiej, 
??onie W??adys??awa Korab Kobierzyckiego. W g??mej 
cz????ci tablicy znajduje si?? portret Kobierzyckiej, 
w dolnej za?? herb Korab. Ca??o???? wiel1czy krzy??. 
W Szkole Podstawowej im. ks. kanonika Baltazara 
Pstro ko??skiego 22 wrze??nia 2001 roku wmurowano 
miedzian?? tablic?? po??wi??con?? patronowi. Wykona?? j?? 
????dzki artysta plastyk Zdzis??aw Zab??ocki. 
Rynek 
Zosta?? wytyczony ju?? w ??redniowieczu. Pierwotnie 
mia?? kszta??t tr??jk??ta lub owalnicy ??ci??tej od strony 
po??udniowej, gdzie graniczy?? z ko??cio??em. Przylega- 
j??cy obeenie zar??wno od po??udnia, jak i od p????nocy 
do rynku blok powsta?? w p????niejszym czasie, zapew- 
ne w XVII lub XVIII w. ??rednica obszaru miejskiego 
nie przekracza??a w??wczas 250 m. W ??rodku rynku sta?? 
drewniany ratusz, kryty gontem. Wok???? zbudowane 
by??y drewniane domy mieszczan, a za nimi znajdo- 
wa??y si?? budynki gospodarcze. Opisany uk??ad rynku 
przetJwa?? do dnia dzisiejszego, nie zachowa?? si?? jed- 
nak ratusz. W centrum stoi pomnik J??zefa Pi??sud- 
skiego. 


Przypisy: 
1 Napis ten mo??na przet??umaczy?? nast??puj??co: "Niezmie- 
rzonemu i Wy??mienitemu Bogu i Dziewicy Matce, a taIcie 
??wi??tym patronom zamieszkuj??cych w domu Jego, Wojcie- 
chowi, Stanis??awowi, Ignacemu, Franciszkowi, Annie, Bar- 
barze, Katarzynie, Rozalii, Teresie Stanis??aw z Burzenina 
Pstroko??ski, biskup che??mski, opat tyniecki, herbu i rodzi- 
ny R????a (Poraj) za po??rednictwem Boga ofiarowa?? ??wi??ty- 
ni??, by m??c mu si?? podoba?? i konsekrowa?? Roku Pa??skiego 
1642, dnia 25 lipca." 
2 "Ja??nie Wielmo??ny Maciej z Burzenia Pstroko??ski, stol- 
nik sieradzki z rodu Poraj ??w, Jana, kasztelana wielu??skiego 
i Katarzyny Tarnowskiej herbu Rola, wielce urodzonych 
rodzic??w syn. Szczeg??lnie m????ny, pobo??ny w Bogu, dobro- 
czy??ca miasta; hojny dla przyjaci????, skromny; prawdziwy 
syn ko??cio??a katolickiego, doblY Ojczyzny obywatel, pan 
wielkich cn??t. Na tym miejscu zako??czy?? ??ycie roku 1642, 
dnia 6 sierpnia, maj??c 43 lata." (Jest to swobodne t??umacze- 
nie autora). 
Oba napisy na podstawie: Muzeum Okr??gowe w Sieradzu, 
Corps Inscriptionum Poloniae, T. II, Wojew??dztwo sieradz- 
kie, pod red. R. Rosina, Warszawa - ????d?? 1981, s. 62-63. 


/la sieradzkich szlakach
		

/Scan11_1_0001.djvu

			Dawnymi czasy istnia??y w Sieradzkiem trzy rodziny 
Kobierzyckich r????nych herb??w. Byli to Kobierzyccy 
h. Poraj, Kobierzyccy h. Na????cz i Kobierzyccy h. Ko- 
rab. O przesz??o??ci tych rod??w do???? szeroko pisze 
w swoim "Herbarzu polskim", wydanym w 1907 roku, 
genealog i heraldyk Adat11 Boniecki. 
Rodzin?? wielokrotnie ze mn?? spokrewnion??, 
zw??aszcza na przestrzeni XIX wieku, byli Korab Ko- 
bierzyccy zBurzenina, Witowa, Pyszkowa i Bogumi- 
??owa. R??d ten jednak, z tego co mi wiadomo, wygas?? 
ostatnimi czasy ca??kowicie. 
Do du??ej zat11o??no??ci Korab Kobierzyccy doszli 
dzi??ki ma????et'tstwu Micha??a Kobierzyckiego (syna 
Jana, komisarza skal'bowego wojew??dztwa sieradzkie- 
go w 1709 r. i jego drugiej ??ony Barbmy z Drwalew- 
skich), w??a??ciciela ??ykowa i Pod??????a, konsyliarza wiel- 
kopolskiego Konfederacji Bal'skiej, s??dziego ziemskie- 
go sieradzkiego w 1792 roku, z bardzo posa??n?? pan- 
n??, Magdalen?? Pstrokol1sk?? h. Poraj zBurzenina, 
dziedziczk?? Majaczewic i innych d??br. Podobno Micha?? 
Kobierzycki by?? niechcianym kandydatem do r??ki niepe??- 
noletniej panny, tote?? pOlwa?? j?? z domu i po??lubi?? wbrew 
woli jej opiekun??w. By?? to zatem typowy raptus puellae. 
Micha?? zmar?? w 1793 roku i zosta?? pochowany 
w Burzeninie. Jego posta?? przypomnia?? Wac??aw 
Szczygielski w "Polskim s??owniku biograficznym" 
z 1967 r. Wdowa po Michale Kobierzyckim po??lubi??a 
w 1794 l'. J??zefa Turku????a, starost?? bachty??skiego. 
Zmar??a w 1798 r. w Kalinowie. Z ma????e??stwa Micha- 
??a Kobierzyckiego z Magdalen?? Pstroko??sk?? przysz??o 
na ??wiat dw??ch syn??w - J??zef Lambert i ??ukasz. 
J??zef Lambeli (zm. w 1832 r.), oficer wojsk pol- 
skich 1809 r., uczestnik wojen napoleo??skich, dzie- 
dzic d??br Burzenin, Majaczewice i innych, po??lubi?? 
w 1816 r. J??zef?? Mal'i?? W????yk??wn?? z Osin, kt??ra by??a 
bardzo blisko spokrewniona z moj?? babk??. Potomko- 
wie tej paty wchodzili odt??d bal'dzo cz??sto w zwi??zki 
ma????e??skie z W????ykat11i z Myjomic i Mroczenia pod 
K??pnem oraz W????ykami Widawskimi z Be??dowa. 
??ukasz, brat J??zefa Lat11berta, urodzony w 1780 l'. 
w ??ykowie, parafia ??winice, by?? marsza??kiem sejmi- 
ku sieradzkiego w 1828 r., w??a??cicielem D??browy 
Wielkiej, Pyszkowa i innych d??br w powiecie sieradz- 
kim. On tak??e po??lubi??W????yk??wn??, siostr?? swojej bra- 
towej, pann?? Faustyn??. Nast??pne pokolenia Kobierzyc- 
kich zawiera??y ma????e??stwa w kr??gu znanych sieradz- 
kich rod??w: Walewskich, Kr??skich, Rudnickich, Dro- 
szewskich i Zal'??b??w. 
Matk?? J??zefa Kobierzyckiego, w??a??ciciela Bogu- 
mi??owa, autora "Przyczynk??w do dziej??w ziemi sie- 
radzkiej" i licznych al'tyku????w o dziejach dawnego, 
przedrozbiorowego wojew??dztwa sieradzkiego, by??a 
Helena z W????yk??w, kt??ra po??lubi??a swego kuzyna, w??a- 
??ciciela Pyszkowa. Jej fotografia jest w moim posiadaniu. 
Mi??o??nikom historii warto tu tak??e przypomnie?? 
inn?? jeszcze posta??, mocno ju?? pokryt?? py??em zapo- 
mnienia. Chodzi mi o potomka wygas??ego, a wielkiego 
ongi?? rodu, posiadaj??cego liczne dobra w powiecie 
wielu??skim, kt??ry w czasach I Rzeczypospolitej wcho- 
dzi?? w sk??ad wojew??dztwa sieradzkiego pod nazw?? 
ziemi wielu??skiej, kt??rej integraln?? cz?????? stanowi??tak- 
??e powiat ostrzeszowski, na mocy Kongresu Wiede??- 
skiego w 1815 r. przy????czony do Wielkiego Ksi??stwa 
Poznal1skiego, oddanego pod ber??o kr??l??w Prus 


Przyczynki do dziej??w 
V\rygas??ych rod??w sieradzkich: 
Kobierzyckich, Kobyla??skich, 
M
ci??skich, Spink??w 


S??awomir Leitgeber 


z dynastii Hohenzolem??w. T?? historyczn??postaci??jest 
KrzysztofKobyla??ski, ostatni m??ski potomek wielkie- 
go rodu Grzymalit??w, urodzony ok. 1520 r., zmar??y 
w 1565 r., piastuj??cy urz??d podkomorzego wielu??skiego. 
Magnacki r??d Kobyla??skich posiada?? dobra z 10 wsia- 
mi, Prusieck, Parzymiechy oraz wielkie dobra Dukla 
i ilme w Ma??opolsce. R??d ten stanowi?? ma??opolsk?? 
ga??????: wielkopolskich Grzymalit??w - g????wnych spraw- 
c??w wojny domowej w Wielkopolsce, zwanej tak??e 
jako wojna Grzymalit??w z Na????czmi. 
Krzysztof Kobyla??ski przeszed?? do historii litera- 
tury polskiej jako poeta polsko-??aci??ski, dzi?? poza hi- 
storykami literatulY ojczystej ma??o komu znany, cho?? 
zas??uguj??cy na pat11i????. 
FOliuna Kobyla??skich po ??mierci Krzysztofa prze- 
sz??a drog?? spadku na jego zam????ne SiOStlY i ich po- 
tomk??w. Cz?????? spadku przesz??a w posiadanie rodu hra- 
bi??w Lataiskich, potomk??w wojewody pozna??skiego 
Janusza Lataiskiego, kt??rego brat Jan, arcybiskup 
gnie??nie??ski, prymas polski, wprowadzi?? r??d Latai- 
skich do mo??now??adztwa wielkopolskiego. 
Sukcesorami Kobyla??skich byli tak??e M??cillscy 
z Kurozw??k h. Poraj, kt??rzy podobnie jak Kobyla??- 
scy byli innowiereami i a?? do rozbioru Polski posia- 
dali odziedziczone po nich dobra le????ce w ziemi wie- 
lu??skiej (Dzia??oszyn nale??a?? do hl'. M??cmskich a?? do XIX 
w.) i w Ma??opolsce, m.in. Andrych??w. M??cmscy piastowa- 
li liczne godno??ci i urz??dy wielu??skie oraz ostrzeszowskie. 
Wreszcie spadkobiercami Kobyla??skich by??, tak??e 
dzi?? wygas??y i niemal ca??kiem zapomniany, osiad??y w 
Sieradzkiem r??d Sp ink??w h. Prus z B??dkowa. Gniaz- 
do tego rodu to nie B??dk??w pod Sieradzem, lecz B??d- 
k??w po??o??ony w okolicy Brzezin. Ostatnim cz??onkiem 
rodu Sp ink??w by?? Albert Jerzy Spinek, syn Daniela, 
zapewne ziemianin spod Radomska, figuruj??cy w "Spi- 
sie szlachty Kr??lestwa Polskiego" z 1851 r. 


PS. Zapewne z kolekcji zgromadzonej w pa??acu w Mrocze- 
niu pod K??pnem pochodzi?? znany mi portret n. Spinka (czy??- 
by tego samego co wy??ej wspomniany?), kt??1Y przed kilku- 
nastu laty sprzeda??a, zdaje si?? w salonie "Desy" w Gda??sku, 
moja kuzynka, pochodz??ca od Katarzyny z hr. M??ci??skich 
Koz??owskiej, ostatniej w??a??cicielki Mroczenia. Rodzice ku- 
zynki mieszkaj??cej do ??mierci w Pu??awach, po II wojnie 
??wiatowej posiadali (jeszcze do niedawna) ostatni w Polsce 
plywatny zamek w Janowcu ko??o Kazimierza nad Wis????. 


na sieradzkich szlakach
		

/Scan12_1_0001.djvu

			JAKSA BYKOWSCY 
HERBU GRYF 


S??awomir Leitgeber 


R??d Gryfit??w Bykowskich nie zosta?? wprawdzie zali- 
czony przez Alicj?? Szymczakow??, autork?? "Szlachty 
sieradzkiej w XV wieku", do kilkunastu najznakomit- 
szych rod??w, ale najwidoczniej ju?? znacznie wcze??niej 
doszed?? do wielkiej fortuny, skoro w ??redniowieczu 
przedstawiciel tego rodu wybudowa?? w Bykach 
k. Piotrkowa zamek obronny o czterech wie??ach, prze- 
budowany w 1604 r. na renesansow?? rezydencj?? przez 
Stanis??awa na Bykach Bykowskiego (1540-1624). 
Niestety nikt nie zainteresowa?? si?? jak dot??d spo- 
rz??dzeniem drzewa genealogicznego ??redniowiecz- 
nych Jaksa Bykowskich. Dzisiaj jedynie z artyku??u 
w "Polskim s??owniku biograficznym", po??wieconego 
Stanis??awowi, wojewodzie sieradzkiemu, wiadomo, ??e 
by?? on synem Baltazara, studia odby?? na uniwersyte- 
cie w Krakowie, a karier?? ??yciow?? rozpocz???? ??wcze- 
snym zwyczajem od s??u??by wojskowej, dochodz??c do 
wysokiej rangi rotmistrza kr??lewskiego. W 1574 r. jako 
pose?? bra?? udzia?? w obradach Sejmu Warszawskiego. 
W 1586 r. otrzyma?? starostwo ????czyckie, zosta?? tak??e 
kasztelanem konarskim-????czyckim. Na sejmie elekcyj- 
nym w roku 1587 nale??a?? do stronnik??w Jana Za- 
moyskiego. Po wyborze kr??lewicza szwedzkiego 
Zygmunta Wazy na kr??la Polski jako pose?? sejmowy wi- 
ta?? go w Oliwie. W obliczu wojny z arcyksi??ciem Mak- 
symilianem Habsburgiem, wprost ze zjazdu w Wi??licy, 
jako cz??onek delegacji sejmowej uda?? si?? do niego z ????- 
daniem opuszczenia granic Polski. W bitwie pod Byczy- 
n?? walczy?? na czele wystawionej w??asnym sumptem roty. 
W roku 1588 mianowany zosta?? starost?? sieradzkim. 
To on zaj???? si?? uporz??dkowaniem archiw??w sieradz- 
kich. Gorliwy katolik, regalista, wzi???? udzia?? w zje??dzie 
senator??w w Pleszewie w dniu 21 sierpnia 1591 roku. 
W roku 1595 zosta?? kasztelanem ????czyckim. Pe??ni?? 
wiele funkcji obywatelskich i uczestniczy?? w rozma- 
itych poselstwach, tak??e do innowierc??w. Za zas??ugi 
dla kraju i kr??la zosta?? w 1609 r. mianowany wojewo- 
d?? sieradzkim. Rezydowa?? na zamku w Bykach. ??onaty 
dwukrotnie, pozostawi?? liczne potomstwo - jedenastu 
syn??w oraz pi???? c??rek. Jego pierwsz?? ??on?? by??a Petro- 
nela z Ma??achowskich, drug?? po??lubi?? zapewne kr??tko 
po 5 wrze??nia 1614 roku, w tym bowiem dniu zapisa?? 
sum?? posagow?? przysz??ej ??ony - 5 tys. z??otych pol- 
skich - na swoich dobrach Bykach, Jarotkach, Kalinie 


i Twardos??awicach, le????cych w powiecie piotrkowskim. 
Spocz???? snem wiecznym w kaplicy, kt??r?? na kr??t- 
ko przed swoim zgonem ufundowa?? przy ko??ciele 
p.w. Naj??wi??tszej Marii Panny w Piotrkowie. 
Z syn??w wojewody: Baltazar poleg?? w m??odym 
wieku. Jan studiowa?? w 1600 r. wraz ze swym m??od- 
szym bratem Aleksandrem na uniwersytecie w Padwie. 
W latach 1606-1632 by?? starost?? sieradzkim. W 1614 r. 
zosta?? dworzaninem kr??la Zygmunta III Wazy. Podob- 
nie jak i ca??a jego najbli??sza rodzina by?? regalist??. 
W czasie rokoszu Zebrzydowskiego opowiedzia?? si?? 
po stronie kr??la. Podpisa?? akt zjazdu wi??lickiego ijego 
uchwa??y. Kilkakrotnie wybierany pos??em na sejm. 
Na jednym z nich wybrany zosta?? do tlybuna??u skar- 
bowego radomskiego. W latach 1620-1630 by?? mm'sza??- 
kiem tJybuna??u korOlmego. W 1626 r. otrzyma?? stal'Ostwo 
niegrodowe warckie. Po raz pielwszy ??onaty z Ma- 
riann?? Grudzi??sk??, wdow?? po Janie Zebrzydowskim, 
c??rk?? Zygmunta (wojewody rawskiego, starosty krusz- 
wickiego) i Barbmy Sasin Kar??nickiej. Po ??mierci pierw- 
szej ??ony Jan Bykowski po??lubi?? Eurrozyn?? Koniecpol- 
sk??, c??rk?? Aleksandra (wojewody sieradzkiego, starosty 
wielu??skiego) i Anny ze Sroczyckich. Zmar?? bezpotom- 
nie ok. 1632 r., a wdowa po nim po??lubi??a rok p????niej 
Jana W????yka, bratanka prymasa, wnosz??c mu w posagu 
do??ywocie na starostwach warckim i sieradzkim. 
Aleksander, trzeci syn wojewody, chor????y wi??k- 
szy sieradzki ??onaty by?? z Mariann?? Walewsk??, z kt??- 
r?? mia?? syna Miko??aja. Po ??mierci Aleksandra Matianna 
po??lubi??a Hieronima Go??y??skiego, starost?? zakroczym- 
skiego. Miko??aj Jaksa Bykowski obj???? po ojczymie 
starostwo zakroczymskie. 
Marian, piastuj??cy urz??d chor????ego gosty??skiego, 
w 1631 r. wzi???? za ??on?? Ew?? z Luszyna Modzelewsk?? 
(wyst??puj??c?? jako wdowa), ich c??rk??, tak??e Ew??, po- 
??lubi?? Jan Le??nowolski. 
Piotr Bykowski, kolejny syn Stanis??awa, ??onaty by?? 
z Barbar?? z Brzeskich. Jego nagrobek wystawiony 
przez ??on?? odnajdziemy w Piotrkowie. 
Przemys??aw w 1632 r. wybrany marsza??kiem sej- 
miku szlacheckiego, cztelY lata p????niej zosta?? chor??- 
??ym wi??kszym sieradzkim, a w 1637 r. starost?? 
przedeckim i k??odawskim. Pose?? na Sejm z wojew??dz- 
twa sieradzkiego w roku 1643. W 1646 mianowany 
zosta?? kasztelanem sieradzkim. Jego podpis widnieje na 
akcie elekcyjnym kr??la Jana Kazin1ierza. ??onaty z Zofi?? 
Lipsk??. Zmar?? w styczniu 1649 roku. Jego syn Alek- 
sander, sekretarz kr??lewski, zmar?? 1672 r. 
Barbara, jedna z c??rek wojewody, by??a ju?? w 1614 r. 
wdow?? po Janie Wojciechu ??askim. Poza ??cis???? gene- 
alogi?? rodu Jaksa Bykowskich pozostaj??: Hieronim, 
wojski sieradzki w latach 1603-1615, zmar??y przed 
rokiem 1620. Wdowa po nim Anna Wielog??owska, 
c??rka Zygmunta, z pierwszego ma????e??stwa Miko??a- 
jowa Zimnow??odzka. Jerzy Jaksa Bykowski w 1628 r. 
oprawi?? na swoich dobrach 10 tys. z??p., sum?? posago- 
w?? swojej ??ony Anny Potworowskiej. W 1589 r. wy- 
st??puje niespotykany dot??d Kasper z Byk??w Jaksa 
Bykowski, syn nie??yj??cego ju?? wtedy Jakuba, kt??ry 
w tym roku oprawi?? na swoich dobrach le????cych w po- 
wiecie piotrkowskim sum?? posagow?? 1500 z??p. swo- 
jej ??onie Annie Rozdra??ewskiej, c??rce Stanis??awa. 


na sieradzkich szlakach
		

/Scan13_1_0001.djvu

			Miko??ajewice to dawna wie?? szlachecka wzmianko- 
wana w "Liber Beneficiol1.lm..." Jana ??askiego w XVI w. 
oraz w "S??owniku Geograficznym Kr??lestwa Polskiego", 
gdzie podano, ??e w 1827 r. by??o w niej 16 dom??w i 
149 mieszkal1c??w 1 
Materialne ??lady osadnictwa na terenie tej wsi si??- 
gaj?? g????boko wstecz. W pa??dzierniku 2000 r. arche- 
olodzy sieradzkiego Muzeum: Piotr Kurowicz i Ma- 
rek Urba??ski przeprowadzili tu badania i stwierdzili 
istnienie zabytk??w ju?? z okresu p????norzymskiego 
(180-375 r. n.e.), a tak??e p????no??redniowiecznego 
(XV w.). Walio odnotowa??, ??e w jednej z odkIywek 
trafili na u??amki kafli, datowanych na okres od po??o- 
wy XVII w. do ko??ca XVIII w. Uda??o si?? zrekonstl1.l- 
owa?? 27 ca??ych kafli, przechowywanych w Muzeum 
sieradzkim. 
Ostatni dw??r zbudowany tu zosta?? na prze??omie 
XVIII/XIX w. By?? usytuowany na brzegu wysokiej 
skarpy, stanowi??cej kraw??d?? pradoliny Waliy, wzno- 
sz??cej si?? nad poziomem rzeki na oko??o 20 m. 
By?? to budynek murowany, tynkowany, parterowy, 
siedmioosobowy, z dwiema nowszymi przybud??wka- 
mi od strony rzeki. Na osi fasady zachodniej zdobi?? 
go typowy dla polskich dwor??w ganek z czterema fi- 
larami, wspieraj??cymi tr??jk??tny przycz????ek. W??r??d 
budynk??w gospodarczych wyr????nia?? si?? oryginalno- 
??ci?? wsp????czesny dworowi drewniany lamus o kon- 
stl1.lkcji zr??bowej i sumikowo-????tkowej, przeniesiony 
oko??o roku 1975 do Wielkopolskiego Parku Etnogra- 
ficznego w Lednicy k. Gniezna. Dw??r otacza?? park, 
sad i ogr??d warzywny. Maj??tek liczy?? 25 w????k 2 , jego 
specjalno??ci?? by??a hodowla oraz uprawa burak??w cu- 
krowych ze wzgl??du na znajduj??c?? si?? niedaleko cu- 
krowni?? w Cielcach. 
Od roku 1876 (KW nr 385 w S??dzie Rejonowym 
w Sieradzu) w??a??cicielem maj??tku 3 by?? Ludwik Ma- 
zurkiewicz. Jego syn W??adys??aw by?? nie tylko wzoro- 
wym gospodarzem, co by??o tradycj?? na tych ziemiach, 
ale r??wnie?? wielkim spo??ecznikiem. W latach 1908- 
1924 sprawowa?? urz??d s??dziego pokoju. By?? r??wnie?? 
przez kilkana??cie lat, od momentu jego za??o??enia, 
kuratorem szpitala dla umys??owo chOlych w Warcie. 
Ostatnim w??a??cicielem Miko??ajewic zosta?? W??adys??aw 
Micha?? Mazurkiewicz, syn W??adys??awa, a to na mocy 
testamentu z 20 czerwca 1936 r. Wymszaj??c st??d na 
wojn?? 1939 r. zostawi?? ??on?? Maj?? z Januszewskich 
z czteroletnim synem, kt??rzy przez okres okupacji 
mieszkali w zarz??dzonym przez Niemc??w dworze 4 . 
Po wojnie maj??tek zosta?? obj??ty refonn?? roln??. We 
dworze od 1947 r. mia??a biura Sp????dzielnia Produk- 
cyjna, Sp????dzielnia K????ek Rolnych, dw??r s??u??y?? te?? 
jako mieszkanie dla ch??opskich rodzin a?? do ca??kowi- 
tego zniszczenia. Ju?? ruin?? (w kt??rej w dalszym ci??gu 
mieszka??o pi???? rodzin) kupuje w 1982 r. od Urz??du 
Gminy Karol Denisiuk, lecz wkr??tce umiera. W 1995 
r. od SiostlY Denisiuka kupuje dw??r Czes??aw Wojtera 
z zamiarem jego odtworzenia... 
Walio wspomnie??, ??e w ko??cu lat sze????dziesi??tych 
i w latach siedemdziesi??tych toczy??a prawdziw?? bata- 
li?? o uratowanie tego zabytku redakcja "??ycia War- 
szawy", p????niej spo??eczni opiekunowie zabytk??w 
zrzeszeni w ZW PTTK w Sieradzu. Nie pomog??o... 


Por.. Micha?? Mazurkiewicz 
z Miko??ajewic nad Wart?? 
na wojnie 1939 r.. 


Andrzej Ruszkowski 


Ostatni w??a??ciciel Miko??ajewic - Micha?? Mazurkiewicz 
zas??uguje na tlwa???? pami???? czytelnik??w ,,Na sieradz- 
kich szlakach", a to za sprawa swego bohaterskiego 
udzia??u w wojnie 1939 r. Uczestniczy?? w niej jako 35-letni 
podpomcznik rezerwy i dow??dca 3 plutonu cekaem??w 
w szwadronie cekaem??w, kt??ry wchodzi?? w sk??ad 
7 Wielkopolskiego Pu??ku Strzelc??w Konnych. By?? 
dwukrotnie ranny i za udzia?? w tych walkach zosta?? 
odznaczony Krzy??em Virtuti Militari V klasy. 
Gen. R. Abraham w swych "Wsponmieniach wo- 
jennych..." kilkakrotnie wymienia jego nazwisko. 
Warto wsponmie??, ??e 7 PSK walczy?? w wojnie 1920 r. 
Ci ako 5 PSK, przemianowany 28 pa??dziernika 1920 r. 
na 7 PSK) w Gl1.lpie Jazdy gen. Aleksandra Karnic- 
kiego i wzi???? udzia?? 15 sierpnia 1920 r. w s??ynnym 
zagonie na Ciechan??w (vide: 203 Ochotniczy Pu??k 
U??an??w, [w:] ,,Na sieradzkich szlakach" nr 3/59/2000). 
W 1939 r. pu??k stacjonowa?? w Biedrusku i od 9 wrze- 
??nia w????czono go do Wielkopolskiej Brygady Kawa- 
lerii, dowodzonej przez gen. blyg. Romana Abraha- 
ma. Z Blygad?? t?? walczy?? w bitwie nad Bzur?? i prze- 
bija?? si?? przez Puszcz?? Kampinosk?? do Warszawy. W 
szczeg??lno??ci ws??awi?? si?? II wrze??nia akcj?? pod 
Zbro??kow?? Wol??, gdzie kosztem 30 poleg??ych nie 
dopu??ci?? do okr????enia blygady. Nast??pnie zdoby?? Bro- 
ch??w, o kt??rego utrzymanie walczy?? 14 i 15 wrze??nia, 
zapewniaj??c Armii "Pozna??" mo??liwo???? przekroczenia 


Przemarsze I d2la/a/lla 
7 pil/kil slrze/c??", 
kOl//lych od l do 12 
\Vl"2dnla 1939/: 


/la sieradzkich szlakaeh
		

/Scan14_1_0001.djvu

			BZUlY. Toruj??c drog?? resztkom Annii "Pozna??" i "Po- 
morze" do stolicy, pu??k znaczy?? krwawy szlak pod 
G??rkami i Zamo??ciem (gdzie zosta?? ??miertelnie ran- 
ny mi??dzy innymi dow??dca pu??ku - p??k Stanis??aw Kr??- 
licki), pod Pociech??, Sierkowem, Truskawcem (gdzie 
zniszczono 20 czo??g??w). Bra?? te?? udzia?? w niefortun- 
nym natarciu na Laski, gdzie ci????ko raniono p.o. 
dow??dcy pu??ku - rtm. Szacherskiego i stracono 10% 
stanu szeregowych. 20 wrze??nia, pozostaj??c w stra??y 
tylnej BK mi??dzy W??lk?? W??glow?? a D??brow??, pu??k 
doszed?? do Warszawy. W walce straci??: 15 poleg??ych 
oficer??w, 39 podoficer??w, 4 podchor????ych i 113 sze- 
regowych. Pu??k wy????czy?? z walki: 35 je??c??w, 446 za- 
bitych Niemc??w, 3 dzia??a, 51 ezo??g??w, 37 ckm, 7 gra- 
natnik??w, 25 rkm, 43 sat11ochody i 12 koni. 
Postaw?? w boju pu??k w pe??ni zrealizowa?? rozkaz 
dow??dcy BK z 1 wrze??nia, kt??ry tu warto przypo- 
nmie??: "??o??nierze! Odwieczny Ja'zy??acko-pruski wr??g 
napad?? podst??pnie na nasz kraj. Niemcy to noc luclz- 
ko??ci i d??uma narod??w. Wielkopolskiej B??ygadzie Ka- 
walerii przypada zaszczyt pierwszej walki i obrony 
granic Ja'aju. Przekonany jestem, ??e wype??niaj??c obo- 
wi??zek ??o??nierski damy Jmvawy odp??r napa??ci. Bro??- 
cie ojczystej ziemi i waszych 
rodzin t 
[-J Roman Abraham gen. 
bryg. Dow??dca Wielkopol- 
skiej BX,,5 
Mieha?? Mazurkiewicz na- 
pisa?? wspomnienie z wrze- 
??niowej batalii, dedykowa?? je 
synowi Antoniemu i wyda?? 
w postaci ksi????ki w 1959 r. 
pt. "Karabiny maszynowe na- 
prz??d". Autor wspomina wy- 
darzenia wojem1e poczynaj??c 
od 11 lipca, kiedy to wyjecha?? 
z rodzinnych Miko??ajewic do 
Biedruska, i ko??czy na 30 
wrze??nia, kiedy po ostatniej 
zbi??rce pu??ku w Parku ??a- 
zienkowskim, w nast??pstwie 
kapitulacji Warszawy, pu??k 
sk??ada resztki broni i przez 
rogatki wolskie idzie do nie- 
woli. 10 wrze??nia 1939 r. 
ppor. Micha?? Mazurkiewicz 
znalaz?? si?? w obozie je??c??w 
w Brun??wiku. 


Dworek IV lvIikolajewi- 
cach IV maju /980 I: 
.fiii. S. Tomaszewski 


Pierwsza strona okladkl 
wspomnieli Ivojennych 
1\1lchala lvla=llrklewlcza 


MICHA?? 


M A Z U fi I( I l! W I C Z 


POLACY NA FRONTACH 
II WOJNY SWJATOWEJ 


SerJo WVdl)lJjllDlI 
ptZJl l:ulp6lpracy 
B t u I a HIs torvcnu
go 
WoJika PohkJego 


KARABINY 
MASZYNOWE 


\VARS1A\VA l

q 


Na szczeg??ln?? uwag?? zashlguj?? zawarte w ksi????ce re- 
alistyczne opisy pierwszych walk w dniu 9 wrze??nia 
w rejonie G??owna (Sobota, Bielawy, wie?? PSalY), star- 
cie cekaem??w z czo??gami pod Wol?? Zbro??kow?? 
w dniu 10 wrze??nia, gdzie na polu bitwy autor zosta?? 
awansowany na dow??dc?? 4 szwadronu, walki o Bro- 
ch??w w dniu 15 wrze??nia - ju?? na przedpolu Puszczy 
Kampinoskiej (warto zauwa??y??, ??e w toku tych walk 
zosta??a doszcz??tnie rozbita 30 D.P. gen. majora 
Kurta von Brisen, kt??ra w dniach 4-5 wrze??nia ko??o 
m. Warty w rejonie Glinna atakowa??a skrajne od- 
dzia??y Anllii "????d??"). 
Bardzo realistycznie i obrazowo autor przedstawi?? 
najci????sze walki w dniu 17 wrze??nia pod G??rkami - 
Zamo??ciem, okoliczno??ci ci????kiego zranienia dow??d- 
cy pu??ku i nocne przebijanie si?? w kierunku Modli- 
na w stra??y przedniej przez Puszcz?? Kampinosk??, 
walki o Palmiry w dniu 18 wrze??nia, wreszcie b??j 
w rejonie W??glowej W??lki - Burakowa - Sierako- 
wa i Lasek. 
To w Laskach ppor. Mazurkiewicz w bezpo??red- 
niej walce zosta?? trafiony pociskiem w lewy policzek 
z przerwaniem t??tnicy i ocala?? tylko dzi??ki udzieleniu 
mu natychmiastowej pomocy i wyprowadzeniu z pola 
walki przez u??ana z 17 p. u??. im. Boles??awa Chrobrego 
z Leszna. 21 wrze??nia udaje mu si?? dotrze?? do war- 
szawskiego szpitala. 
Po wojnie rodzina Mazurkiewicz??w nie mia??a pra- 
wa powrotu w rodzim1e strony... 


Literatura: 
Abraham R" Wspomnienie 'wojenne zlJad Warty i BZlil)', 
Warszawa 1969 
Mazurkiewicz M" Karabiny maszynowe l1C1prz??d, Warsza- 
wa 1959 
Smaczny H, Ksi??ga kawalerii polskiej 1914-1947, Rodo- 
wody - Barwa - Brm), Warszawa 1989 
Przypisy: 
l F Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski [red.], S??ownik Geo- 
graficzny Kr??lestwa Polskiego i innych kraj??w s??owia??skich, t 6, 
1885, s. 399 
2 W????ka to miara pola, W????ka mia??a od 16 do 22 ha (w zale??no??ci 
od regionu). Morga mia??a 300 pr??t??w kwadratowych, tj, 56-72 ar??w. 
W "Przewodniku po Gubemi Kaliskiej" LV Jacques i S. Graeve 
(Warszawa 1912, cz. II, s. 85) podano, ??e maj??tek ten zajmowa?? 
przestrze?? 721 m??rg i 200 pr??t??w. 
3 Od 1797 r, Miko??ajewice by??y w posiadaniu zasiedzia??ej w Sie- 
radzkiem rodziny ??elis??awskich. Od braci ??elis??awskich przcj???? ten 
maj??tek za d??ngi Micha?? Morawski h, Korab - cze??nik sieradzki 
i jego ??ona Teresa z Podczas kich h, Rola, W 1820 L dobra te prze- 
sz??y w r??ce ich syna Teofila (1793-1854), kr??ry jednak??e dhlgO nie 
cieszy?? si?? ich posiadaniem, poniewa?? za to, ??e by?? ministrem 
w rz??dzie polskim w okresie powstania listopadowego, Rosjanie 
skonfiskowali mu te dobra (vide: "Na sieradzkich szlakach", 
nr 3/51/1998) po npadku powstania. Nastc;pnie od skarbu Kr??lestwa 
Polskiego dw??r kupi?? na licytacji Stanis??aw Chelmski, a wkr??tce od 
niego D??browski. 
4 Od 24 gmdnia 1909 r. do 15 sierpnia 1915 r. do Adama Mazurkie- 
wicza, drugiego syna Ludwika i Laury, nale??a?? maj??tek w pobli- 
skiej wsi Socha (KW nr 265), kt??ry obejmowa?? nieistniej??cy ju?? 
dw??r i ziemi?? o powierzchni 650 m??rg i 29 pr??t??w, Maj??tek ten 
w 1918 r. kupi?? ks, Aleksander Brzezi??ski z Dzierlina za 207.417 
rubli, by w 1919 r. sprzeda?? go 22 nabywcom. 
5 R. Abraham, Wspomnienia wojenne znad Warty i Bzury, Warsza- 
wa 1969, s, 35 


na sieradzkich szlakach
		

/Scan15_1_0001.djvu

			W dolinie Warty, przy bocznej drodze z Sieradza do 
Burzenina, w odleg??o??ci 5 km od Sieradza, le??y wie?? 
Chojne, kt??ra posiada bogat?? przesz??o????. Wspomnia- 
no o niej ju?? w 1433 r., kiedy to rycerz Mszczuj 
z Barczewa, podkomorzy sieradzki, kt??lY w 1436 r. 
podpisa?? pok??j z Krzy??akami,.dosta?? j?? od kr??la 
W??adys??awa Jagie????y. Nast??pnie c??rka Mszczuj a wnio- 
s??a wie?? Chojne w posagu do rodu Kobierzyckich her- 
bu Korab. W XVI w. w??a??cicielem wsi by?? Jan ??a- 
szewski herbu Dryja, wojski sieradzki. Pod koniec XVI 
w. dobra te przesz??y w r??ce Zapolskich herbu Pob??g.l 
W XVIII w. Chojne by??o w r??kach M??czy??skich, 
nast??pnie Walewskich i P??gowskich, a w pocz??tku 
XIX w. Izabella Babska wnosi je w wianie m????owi 
swemu Stanis??awowi Kaczkowskiemu z Be??chatowa, 
bohaterowi niniejszego atiyku??u. 2 
Kaczkowscy wywodz?? si?? z Ziemi Sieradzkiej. Ich do- 
brami rodowymi by??y pierwotnie Kaczki, po??o??one pomi??- 
dzy Dobr?? a Turkiem 3 St??d te?? bierze si?? ich nazwisko. 
Stanis??aw Kaezkowski urodzi?? si?? w Ochlach, wsi 
po??o??onej w wid??ach rzek Warty i Widawki, kilka ki- 
lometr??w na pd. od Widawy. Jego rodzicami byli J??- 
zef Kaczkowski i Bogumi??a z Chrzanowskich. Stani- 
s??aw odebra?? staranne wykszta??cenie. Nauki pobiera?? 
w konwikcie pij ar??w na ??oliborzu oraz w szkole Fran- 
cuza Rougeta. Studia prawnicze w latach 1801-1802 
odbywa?? we Frankfurcie nad Odr??. W 1808 r., w cza- 
sach Ksi??stwa Warszawskiego, zosta?? powo??any przez 
ministra F. ??ubie??skiego na zast??pc?? prokuratora przy 
Tlybunale Kaliskim, p????niej pe??ni?? funkcj?? prezesa 
Rady Powiatowej w Sieradzu i cz??onka Rady Woje- 
w??dzkiej w Kaliszu. Porzuci?? jednak prac?? w urz??- 
dach i po o??enieniu si?? ze spadkobierczyni?? d??br Chojne 
osiedli?? si?? tu na sta??e; oddaj??c si?? pracy w maj??t- 
ku, literaturze i polityce, bowiem pocz??wszy od r. 1820 
wybierano go pos??em sieradzkim na kolejne sejmy, 
a wi??c w 1820, 1825 i 18301'4 
Jako pose?? sieradzki Kaczkowski nale??a?? do tzw. opo- 
zycji kaliskiej, kt??r?? kierowali bracia Wincenty (1784- 
1834) i Bonawentura (1787-1835) Niemojowscy, uro- 
dzeni w S??upi pod Wieluniem, a mieszkaj??cy w??wczas 
w Marchwaczu k. B??aszek i Przystajni w WielUllskiem. 
Pos????w ??wczesnego wojew??dztwa kaliskiego, od- 
tworzonego w czasach Ksi??stwa Warszawskiego i obej- 
muj??cego tak??e dawne ziemie sieradzk?? i wielu??sk??, 
????czy??a za??y??o???? s??siedzka i podobne pogl??dy politycz- 
ne. Nie stanowili partii, nie zobowi??zywali si?? g??oso- 
wa?? jednakowo, szanowali prawo do w??asnego zdania. 
W??r??d og????u pos????w ??wcz??snego sejmu wyr????niali si?? 
jako grupa zwarta, wykszta??cona, ??wiadoma celu, ja- 
kim by??a obrona uprawnie?? wynikaj??cych z obowi??zu- 
j ??cej konstytucji. Godzili si?? ca??kowicie ze stanem praw- 
nym stworzonym przez kongres wiede??ski, lecz w kon- 
stytucji widzieli dwustronne zobowi??zanie: panuj??ce- 
go i narodu, podczas gdy cal' uwa??a??, i?? konstytucja jest 
zaledwie aktem jego ??aski i mo??e by?? dowolnie przez 
niego interpretowana. W ??adnym przypadku rosyjscy 
zwierzchnicy nie godzili si?? na istnienie w sejmie Kr??- 
lestwa Kongresowego jakiej?? postaci opozycji. 
Historycy zgodnie os??dzili opozycj?? braci Niemojow- 
skichjako nie licz??c??si??zrealiami, ich wyst??pienia by??y 


Stanis??aw Kaczkowski (1784-1855) 
- polityk, publicysta i historyk 
z Chojnego ko??o Sieradza 


Andrzej Ruszkowski 


cz??sto obliczone na zdobycie poklasku i nacechowa- 
ne doktrynerstwem i zwyk??ym uporem. 
W ka??dym b??d?? razie grupa pos????w kaliskich za- 
s??uguje na pami???? i szacunek za odwag?? przeciwsta- 
wiania si?? rzeczywistemu suwerenowi, kt??rym by?? car. 
Bracia Niemojowscy drogo zap??acili za swoj?? odwag??: 
Wincenty zmar?? w drodze na Sybir, a Bonewentura na 
emigracji w Paty??u. Tak??e inni pos??owie po upadku 
powstania listopadowego poddani zostali prze??lado- 
waniom rosyjskim.5 
Najbli??szymi wsp????pracownikami Niemojowskich 
byli ich s??siedzi jeszcze z czas??w dzia??alno??ci w niefor- 
malnym tzw. Towarzy-stwie Czytelniczym, kt??re mia??o 
za zadanie dzielenie si?? wiadomo??ciami uzyskanymi 
w czasie lektury przemycanych zza kordonu graniczne- 
go nielegalnych gazet i ksi????ek, a tak??e dzielenie si?? do- 
??wiadczeniat11i przydatnymi w prowadzeniu maj??tk??w. 
Dzia??alno???? ta, umo??liwiaj??ca tak??e sprawdzenie 
predyspozycji do dzia??a?? politycznych, obejmowa??a 
przewa??nie w??a??cicieli maj??tk??w z powiat??w: kaliskie- 
go, sieradzkiego i wielu??skiego. By??a to grupa 10-11 os??b, 
w??r??d kt??rych naj aktywniejsi to: gen. Gablyiel Bier- 
nacki (1774-1834) z N aramic k. Wielunia, organizator 
wojskowy wojew??dztwa w czasie powstania, Alojzy 
Prosper Biemacki (1778-1854) z Lututowa, minister 
skarbu w czasie powstania, J??zef Komorowski 
z Poniatowa (k. Goszczanowa), deputowany powiatu 
warcia??skiego, Teodor Morawski 
(1797-1879), w??a??ciciel D??br??wki Sie- 
radzkiej, wybitny historyk, a w czasie 
powstania minister spraw zagra-nicz- 
nych, Teofil Morawski (1793-1854), 
brat Teodora, z Miko??ajewic k. Warty, 
cz??onek rz??du powsta??czego. 
Jak?? rol?? odegra?? i czym si?? wyr????- 
nia?? w tym towarzystwie pose?? sieradz- 
ki Stanis??aw Kaczkowski? 
Pos??owa?? II lat. Do sejmu wszed?? 
w 1820 r., mo??na powiedzie?? na miej- 
sce swego ojca, deputowanego piotr- 
kowskiego J??zefa Kaczkowskiego, 
r??wnie?? cz??onka opozycji braci Nie- 
mojowskich, wcze??niej uczestnika 


IW sieradckich szlakach 


Portret 
Slanlsla)Va 
Kaccko)Vsklego
		

/Scan16_1_0001.djvu

			Zajrzyjmy do Muzeum 
PTTK w Warcie 


Barbara Ci c he ck a 


Jeszcze w kwietniu br. w Muzeum Miasta i Rzeki 
Waliy mo??na by??o obejrze?? wystaw?? pt. "Dam?? by??", 
na kt??rej prezentowano hafty, koronki i gipiury, wy- 
po??yczone z Muzeum Historii Przemyslu w Opat??w- 
ku. Na ekspozycji znalaz??o si?? 110 wzor??w oraz pi???? 
sukien, w projektach kt??lych zosta??y u??yte ozdobne 
tkaniny. Jedna z nich, czama kreacja z gipiury, zosta??a 
zaprojektowana przez wybitn?? projektantk?? kostiu- 
m??w teatralnych i filmowych Xymen?? Zaniewsk??. Na 
uwag?? zas??uguj?? misterne stare koronki wykonane 
w zak??adach kaliskich 50 lat temu na maszynach i we- 
d??ug wzor??w z II po??owy XX wieku. S?? to koronki 
siatkowe, dziergane ig????, o wzorach najcz????ciej kwia- 
towych, cho?? zdarzaj ?? si?? te?? inne - geometryczne lub 
abstrakcyjne. Moda na hafty i koronki przysz??a do 
Europy z Bliskiego Wschodu. W Polsce by??y one ju?? 
dobrze znane w ??redniowieczu, a niezwyk??e hyumfy 
??wi??ci??y w epoce baroku, kiedy noszone by??y w zastra- 
szaj??co du??ej ilo??ci zar??wno przez m????czyzn, jak i przez 
kobiety. O tym, jak drogie i jak bardzo po????dane by??y 
to wyroby, niech ??wiadczy fakt, ??e znana strojnisia Zo- 
fia z Sieniawskich Denhoffowa w??a??nie za koronki od- 
da??a pa??ac na Krakowskim Przedmie??ciu w Warszawie. 
Pierwsza manufaktura produkuj??ca forboty (to sta- 
ropolska nazwa) powsta??a na ziemiach polskich 
w 1777 r. w Grodnie, p????niej pojawi??y si?? na ??l??sku, 
w Wielkopolsce oraz w pobliskim Wieluniu. 
Warto podkre??li??, prezentowana kolekcja z Mu- 
zeUl11 w Opat??wkujest zaledwie fragmentem najwi??k- 
szych w Polsce zbior??w tego typu, kt??re by??y ju?? 
eksponowane poza granicami kraju. Powsta??y one 
g????wnie w oparciu o wyroby Fabryki Firanek i Koro- 
nek "Haft" w Kaliszu. Miasto to w drugiej po??owie 
XIX w. sta??o si?? centrum wyrobu haft??w i koronek 
dla Kr??lestwa Polskiego, kt??re to wyroby z powodu 
konkurencyjnych cen cieszy??y si?? te?? du??ym powo- 
dzeniem w Rosji i krajach azjatyckich. Niewielkie, 
niemal rodzinne manufaktulY by??y tak liczne, ??e co 
pi??ty mieszkaniec Kalisza znajdowa?? prac?? w tej w??a- 
??nie dziedzinie wytw??rczo??ci. 
W minionym 2001 r. Muzeum Miasta i Rzeki War- 
ty przy Oddziale PTTK w Warcie obchodzi??o 20-lecie 
swego istnienia. Z tej okazji zorganizowana zosta??a 
skromna uroczysto????, kt??rej g????wnym punktem by??o 


otwarcie wystawy dokumentuj??cej dzia??alno???? pla- 
c??wki oraz wybitn?? sylwetk?? jej za??o??ycielki - dr Eu- 
genii Kaleniewicz. Na wystawie prezentowanych by??o 
ponad 450 zdj???? i dokument??w oraz wiele cennych 
osobistych pami??tek Honorowej Obywatelki Miasta 
Waliy. Mo??liwo???? t?? zawdzi??czamy Janinie i Wikto- 
rowi Kaleniewiczom, Dyrekcji Szpitala w Warcie oraz 
Kazimierze Ko??ek. Wypo??yczone przez nich 
zbiory w wyra??ny spos??b wzbogaci??y ekspozycj??. Na 
uwag?? zas??ugiwa??y obrazy i fotografie z prywatnej 
kolekcji oraz przedmioty osobiste i unikatowe ozdo- 
by choinkowe. Cennym dokumentem by??o r??cznie 
napisane podanie, skierowane do Szpitala w Warcie 
przez "??wie??o upieczon??" lekark??, absolwentk?? Uni- 
wersytetu Pozna??skiego, Eugeni?? Kaleniewicz. 
To w??a??nie ta praca zwi??za??a j?? na sta??e z Wart?? i za- 
owocowa??a wspania??ymi osi??gni??ciami zawodowymi, 
a jednocze??nie by??a impulsem do rozwini??cia wybit- 
nej dzia??alno??ci spo??ecznej. 
Zar??wno Zarz??d Oddzia??u, jak i pracownicy nie 
kryli zadowolenia z powodu licznie przyby??ych go??ci 
i przyjaci???? tej plac??wki. By??a delegacja ze Starostwa 
Powiatowego w Sieradzu, dyrektorzy niemal wszyst- 
kich instytucji kultury tego miasta, Zarz??d Gminy 
i bunnistrz miasta Warty, delegacja Warckiego Cen- 
trum Kultury, Wojew??dzkiego Szpitala w Warcie, re- 
daktor kwalialnika "Na sieradzkich szlakach" i lokal- 
nej gazety "Warta" oraz liczne grono sympatyk??w. 
Po przywitaniu i okoliczno??ciowym przem??wieniu 
pisz??cej te s??owa oraz gratulacjach i ??yczeniach go??ci 
zebrani mogli wys??ucha?? koncertu w wykonaniu 
uczni??w Szko??y Muzycznej w Sieradzu, kt??ry odby?? 
si?? dzi??ki osobistemu zaanga??owaniu dyrektora 
Eugeniusza Seja i wyk??adowcy Andrzeja Grze??kowia- 
ka. To dzi??ki ich pomocy mogli??my wys??ucha?? gry 
dzieci, kt??rych korzenie tkwi?? w Warcie. 
Nast??pnie przy kawie i ciastkach wspominano mi- 
niony czas i ludzi. Warto podkre??li??, ??e przez 20 lat 
Muzeum zwiedzi??o blisko 160 tysi??cy os??b, zorgani- 
zowano 110 wystaw czasowych, 80 prelekcji i spo- 
tkal1 autorskich, w oparciu o nasze materia??y powsta??o 
20 prac magisterskich i licencjackich. Ponadto zorga- 
nizowano szereg innych imprez kulturalnych i upo- 
wszechnieniowych, jak konkursy, wyjazdy do teatr??w, 
warsztaty artystyczne. W ci??gu tych lat przeprowa- 
dzono r??wnie?? gruntowny remont budynku, kt??ry 
w 1987 r. dzi??ki osobistemu zaanga??owaniu kol. An- 
drzeja Ruszkowskiego sta?? si?? w??asno??ci?? PTTK. 
Dokonano wymiany dachu, tynk??w stolarki okien- 
nej i drzwiowej, zainstalowano c.o., zmodemizowa- 
no o??wietlenie, wn??trza, ??azienk?? i klatk?? schodow??. 
Wszystko to w spos??b wyra??ny polepszy??o warunki 
pracy i korzystania ze zbior??w Muzeum. Obecnie naj- 
bardziej dokucza nat11 brak ??rodk??w do dalszego rozwo- 
ju plac??wki. Najwa??niejsze jest jednak trwanie i nadzie- 
ja, ??e wreszcie przyjd?? t??uste lata, a rok powstania 1981 - 
nie??atwy przecie?? - b??dzie dla nas dobrym znakiem. 
Walio podkre??li??, ??e niemal 1 00 % zbior??w muze- 
alnych pochodzi z dar??w mieszka??c??w Waliy i oko- 
lic. Ostatnio wzbogacili??my si?? o dwa nowe albumy 
i katalog po??wi??cone tw??rczo??ci Stanis??awa SzukaI- 
skiego oraz pastele z okresu mi??dzywojennego 


l1a sieradzkich sz/nkach
		

/Scan17_1_0001.djvu

			przedstawiaj??ce dawn?? Wart??. W bie????cym roku 
w maju przypada 15 rocznica ??mierci "Stacha z Watiy", 
a ju?? w nast??pnym 110 rocznica urodzin. Dotychczas 
w Stanach Zjednoczonych ukaza??o si?? 6 wydawnictw 
promuj??cych jego sztuk??, w Polsce, niestety, ani jed- 
no, chocia?? jest gotowy materia?? i opracowanie, a sze- 
reg osobistych zabieg??w w tej kwestii poczyni?? sio- 
strzeniec artysty - Roman Romanowicz. Dla przypomnie- 
nia podam, ??e pielwszy album ukaza?? si?? w 1923 r. i no- 
si?? tytu?? "Dzie??a Szukaiskiego", drugi w 1939 r. pt. 
"Projekty", trzeci w 1980 r. pt. "Koryto pe??ne pere??", 
a czwarty w 1982 r. pt. "Wewn??trzne pOlirety" by?? 
ostatnim, kt??ry wyszed?? za ??ycia artysty. Jednak??e 
przyjaciele i spadkobiercy tw??rczo??ci "Stacha z War- 
ty" - Lena Zwalve i Glenn Bray - w godny na??ladowa- 
nia spos??b zadbali o spu??cizn?? mistrza i ju?? w drugim 
roku po jego ??mierci zorgat1izowali prezentacj?? prac, 
kt??rej towarzyszy?? niewielki katalog. Utworzyli te?? Ar- 
chiwum Szukaiskiego w Sylmar w Kalifomii, kt??re- 
go g????wnym zadaniem jest zachowanie dla potomno- 
??ci jego projekt??w i dzie??, odtworzenie zniszczonych 
przez Niemc??w rze??b oraz szeroka promocja ca??ej 
tw??rczo??ci poprzez wystawy, publikacje, sprzeda?? 
poczt??wek i koszulek z nadrukiem jego prac. 
Pierwsza wielka wystawa w 1990 r. w Chicago 
w Muzeum Polskim, kt??rej towat'zyszy?? album pt. "Za- 
gubiona melodia", prezentowa??a prace z lat 1913-1930 


i by??a wielkim wydat'zeniem dla Polonii amelykal1skiej. 
Otwarcie drugiej nast??pi??o w r. 2000 w Kalifornii 
w histOlycznym dla Polak??w dniu II listopada. Z tej 
okazji wydano r??wnie?? obszerny 200-stronicowy al- 
bum zatytu??owany "Zmagat1ia-sztuka Szukaiskiego". 
Ciekawostk?? jest, ??e do jego wydania przyczyni??a si?? 
rodzina George'a i Leonarda Di Caprio. Nale??y do- 
da??, ??e ju?? od wielu lat przyja??nili si?? oni z za??o??ycie- 
lem szczepu "Rogate Serca", o czym ??wiadcz?? wsp??l- 
ne zdj??cia oraz fakt zakupu przez nich rze??b aliysty. 
W albumie tym wykorzystano szereg nowych, dotych- 
czas nie publikowanych zdj???? m.in. ze statych przed- 
wojennych gazet. Jedno z nich przedstawia moment 
przybycia do Stan??w Zjednoczonych Stanis??awa Szu- 
kalskiego wraz z ??on?? po tragicznych prze??yciach 
wrze??nia 39 r. Chyba by?? jednym z pielwszych, od 
kt??rych gazety atllerykal1skie dowiedzia??y si?? szcze- 
g??????w napadu hitlerowskiego na Polsk??. By?? zrozpa- 
czony, jak m??wi??, jego ??ycie leg??o w gruzach, bo ca??y 
wieloletni dorobek zosta?? bezpowrotnie zniszczony. 
Jest tu te?? jeden z pierwszych autoportret??w, odwa??- 
nie natysowany wprawn?? r??k?? w wieku 8 lat. ??rodki 
wyrazu s?? bardzo oszcz??dne, mimo to wida?? talent i 
niezwyk???? wra??liwo???? przysz??ego artysty. Album 
przedstawia prace malat'skie oraz odlewy z br??zu wy- 
konane w wi??kszo??ci ju?? po ??mierci artysty na pod- 
stawie zachowanych projekt??w i zdj????. 


Turystyczne porozumienie lokalnych samorz??d??w 
"W ??rodku Polski", przekszta??cane obecnie w Lokal- 
n?? Organizacj?? Turystyczn??, obejmuje obszat' 7 po- 
wiat??w (??aski, paj??cza??ski, podd??bicki, sieradzki, wie- 
IUl1ski, wieruszowski i zdul1skowolski). Nawi??zanie 
wsp????pracy zadeklat'owa?? powiat be??chatowski, a je- 
??li uda si?? przekona?? powiat pabianicki, tereny obj??te 
porozumieniem zajm?? ca???? zachodni?? cz?????? woje- 
w??dztwa ????dzkiego. 
Jednym z zada?? Lokalnej Organizacji TUlYStyCZ- 
nej "W ??rodku Polski" b??dzie wsp????dzia??anie w za- 
kresie stworzenia i utrzymania sieci szlak??w tulYStyCZ- 
nych. Tradycyjnie szlakami zajmuj?? si?? oddzia??y 
PTTK, ale wyznacza?? szlaki mog?? te?? samorz??dy, 
le??nictwa czy nawet osoby plywatne. By zapobiec cha- 
osowi, konieczne jest uzgodnienie przebiegu oraz zasad 
znakowania szlak??w. Wa??na jest te?? jednolita symbolika. 
Funkcjonuj??ce obecnie szlaki w wi??kszo??ci wyty- 
czono nawet kilkadziesi??t lat temu. Dzi?? potrzebne s?? 
zmiany. Nie mo??na np. kOl1czy?? szlaku przy nieczyn- 
nej stacji PKP. Pojawi??y si?? nowe atrakcje turystycz- 
ne: izby regionalne, galerie, zwierZYl1ce, felIDY, ??owi- 
ska ryb, stadniny koni itp. Powszechna sta??a si?? tulystyka 
rowerowa. Samorz??dy chc?? inwestowa?? winITastruktur?? 
tlnystyczn?? i promowa?? walory swojego obszaru. 
Na wst??pie pojawia si?? pierwsza w??tpliwo???? - czy 
na nizinach, w takim wojew??dztwie jak ????dzkie, po- 
trzeba r????nicowa?? szlaki na piesze i rowerowe? Twier- 
dz??, ??e 90% turyst??w korzystaj??cych z obecnych tzw. 
pieszych szlak??w to rowerzy??ci. Uwa??am, ??e wystar- 
czy jedno oznakowanie - b??dzie taniej. Szlak tUlYStyCZ- 
ny to po prostu trasa wiod??ca przez interesuj??ce kra- 


Zaproszenie do dyskusji 
o przebiegu znakowanych 
szlak??w turystycznych 
Ziemi Sieradzkiej 


Tomasz Dronka 


jobrazowo i krajoznawczo tereny, mo??e by?? odpo- 
wiednio oznakowana w terenie lub oznaczona na 
dok??adnej mapie turystycznej (wcale nie musimy 
szlaku malowa??!). 
Funkcjonuje r??wnie?? poj??cie ??cie??ki turystycznej 
(pieszej, dydaktycznej, rowerowej). Czym r????ni si?? 
??cie??ka od szlaku? ??cie??ka turystyczna to stosunko- 
wo kr??tka (dla pieszych kilka kilometr??w, dla rowe- 
rzyst??w kilkana??cie, rzadziej do 30 km) trasa, prze- 
znaczona dla ka??dego tUlYSty, przewa??nie tworz??ca 
p??tl??. Szlak tUlystyczny jest przeznaczony dla os??b 
uprawiaj??cych turystyk?? kwalifikowan??, na jego po- 
konanie potrzeba cz??sto wielu dni. Szlak powinien 
mie?? nazw?? - to wa??ne dla jego promocji. Pomijam 


na sieradzkich szlakach
		

/Scan18_1_0001.djvu

			oczywist?? spraw?? konieczno??ci prowadzenia szlak??w 
turystycznych przez miejsca malownicze, warto??ciowe 
krajoznawczo, unikaj??c ruchliwych ci??g??w komunika- 
cyjnych. Rozumuj??c jak powy??ej, winno si?? u??ywa?? obu 
tych nazw: szlak i ??cie??ka turystyczna, przeznaczonych 
dla r????nych rodzaj??w inrrastruktUlY tulystycznej. 
Pami??tajmy - ??cie??ka czy te?? szlak jest propozycj?? 
dla turysty! Nikt nie gwarantuje, ??e wybudowanie trasy 
turystycznej spowoduje gwa??towny nap??yw go??ci. 
Uwa??a si??jednak, ??e istnienie szlak??w i ??cie??ek podno- 
si atrakcyjno???? turystyczn?? i jest jednym z bod??c??w 
aktywizacji ekonomicznej, szczeg??lnie na obszarach 
wiejskich. Dzi??ki temu istnieje szansa pozyskiwania 
??rodk??w na budow?? nowych i rozbudow?? starych tras 
turystycznych (kontrakty wojew??dzkie, ??rodki przed- 
i poakcesyjne UE, pieni??dze z samorz??d??w). 
Trasy powinno si?? budowa?? w miar?? oszcz??dnie, 
za to w znacznym zag??szczeniu. Moim marzeniem jest 
istnienie sieci szlak??w na podobie??stwo dr??g dla sa- 
mochod??w, gdzie turysta sam sobie wybiera tras?? do 
przejechania czy te?? przej??cia. Przecinanie si?? szla- 
k??w tworzy punkty w??z??owe, kt??rymi powinny by?? 
wsie gminne i miasta. Tu mo??na inwestowa?? w baz?? 
gastronomiczn?? i noclegow??, sprzedawa?? pami??tki, 
utrzymywa?? punkty infonnacji turystycznej. S??uszne 
jest tworzenie w okolicy miejscowo??ci w??z??owych 
??cie??ek turystycznych, zach??caj??cych go??ci do pozo- 
stania kilka dni. Stykanie si?? tematycznych szlak??w 
pozwala tuly??cie konstruowa?? dalekobie??ne wyciecz- 
ki, trwaj??ce wiele dni, pozwalaj??ce na poznanie inte- 
resuj??cych zak??tk??w wojew??dztwa i pe??ny wypoczy- 
nek za niewielkie pieni??dze. Znaj??c atrakcje tulystyczne 
obszaru obj??tego Porozumieniem, proponuj?? modyfi- 
kacj?? istniej??cych szlak??w tutystycznych oraz przed- 
stawiam schemat przebieg nowych. 
Obecna sie?? znakowanych szlak??w turystycznych 
w zachodniej cz????ci wojew??dztwa ????dzkiego (w ob- 
r??bie Porozumienia) znajduje si?? w pasie wytyczonym 
przez miasta od ??odzi do Blaszek oraz w obr??bie Za- 
????cza??skiego Parku Krajobrazowego. 
1. Szlak ok??lny "Okolic ??odzi" (czerwony): W omawia- 
nym obszarze biegnie od Lutomierska do Pabianic. 
2. Szlak Pabianice - ??ask (zielony): Prowadzi z Pabianic do 
zrujnowanej stacji PKP w ??asku. Proponuj?? jego przed??u- 
??enie oraz nadanie mu nazwy" Siedzib rod??w szlacheckich". 
Do ??asku prowadzi??by tak jak dotychczas, a dalej do Z??o- 
czewa przez: ??opatki, Buczek, Wygie??z??w, Widaw??, Burze- 
nin, Majaczewice, Niechmir??w. 
3. Szlak "M??yny nad Grabi??" (??????ty) Kolumna - ??ask - Ma- 
rzenin - Brzeski - Wola W????ykowa - Siedlce: Wymaga nie- 
wielkiej korekty przebiegu w dolinie rzeki oraz przed??u??e- 
nia do Widawy przez Grabno z pomini??ciem nieczynnej ju?? 
stacji PKP Siedlce ??askie. 
4. Szlak "Wok???? Zdu??skiej Woli" (zielony) Zdu??ska Wola - 
Zapolice - Stro??sko - Piaski - Zdullska Wola: Jest to space- 
rowa ??cie??ka turystyczna. 
5. Szlak rowerowy "Ziemia znana i nieznana" (niebieski) 
Karsznice - Dziadkowice - Szadek - Korczew - Zdu??ska 
Wola: Najm??odszy ze szlak??w, powinien by?? przed??u??ony 
z Karsznic PKP (dworzec ma by?? zamkni??ty!) przez nowo 
powsta??y zwierzyniec w Karsznicach, Sw??dzieniejewice do 
Zdu??skiej Woli, tworz??c p??tl??. 
6. Szlak "Uroczysk i rezerwat??w" (czerwony) Zdu??ska Wola 


- Wojs??awice - M??cka Wola: Powinien by?? przedhl??ony do 
Sieradza przez rezerwat P????boru i Wo??niki. 
7. Szlak "Walk nad Wart?? 1939 r." (niebieski) Warta - Glin- 
no - Kamionacz - Sieradz - Stro??sko - Burzenin: Powinien 
by?? przedhL??ony do Osjakowa przez Rych??ocice i Konopnic??. 
8. Szlak im. W??adys??awa Reymonta (zielony) Walia - Tub??- 
dzin - Wr??blew - Charrupia Wielka - Sieradz: Zastanawiam 
si??, czy szlak ma racj?? bym (dw??r w Ma??kowie stanowi w??a- 
sno???? prywatn?? i praktycznie jest niedost??pny dla tUlyst??W). 
Mo??na przedh1??y?? go do Z??oczewa przez D??brow?? Wielk??, 
Barczew i po????czy?? ze szlakiem "Siedzib rod??w szlacheckich". 
9. Szlak "Dwork??w Ziemi Sieradzkiej" (niebieski) B??aszki 
- Jesionna - Kliczk??w - D??browa Wielka - Sieradz. 
10. Szlak "Powsta??c??w 1863 r." (czerwony) Warta - Gosz- 
czan??w - B??aszki - Wojk??w: Proponuj?? przed??u??y?? go do 
Z??oczewa przez Br??szewice i Starce. 
11. Szlak im. Kazimierza Deki Deczy??skiego (??????ty) Warta 
- Brodnia - Zadzim - Otok: Tu tak??e mam w??tpliwo??ci co do 
racji bytu szlaku. Je??eli ma zosta??, to powinien prowadzi?? 
przez P??czniew (niewielka korekta) oraz nale??y go wyd??u- 
??y?? do Lutmierska przez Zygry i Ma??y??. 
12. Szlak im. Marii Konopnickiej (niebieski) Podd??bice - 
Bron??w: Nale??y go wyd??u??y?? do Uniejowa. 
13. Szlak "Jury Wielu??skiej" (czerwony): Wielu?? - Za????cze 
- Raciszyn - W??sosz - woj. ??l??skie. 
14. Szlak "Prze??omu Warty przez Wy??yn?? Wielu??sk??" (??????- 
ty) Krzecz??w - Bobrowniki - Dzia??oszyn: Powinien zosta?? 
przed??u??ony z Dzia??oszyna do Paj??czna i z Krzeczowa do 
Osjakowa (tu ????czy??by si?? z niebieskim szlakiem "Walk nad 
Wart?? 1939 r."). 
15. Szlak "Rezerwat??w przyrody Za????cza??skiego Parku 
Krajobrazowego" (niebieski) Chorzew - Siemkowice PKP- 
Ni??ankowice - Draby - Krzepice. Nale??y go przed??u??y?? 
z Siemkowic do Rz????ni. 
16. Niedawno wytyczono w obr??bie Za????cza??skiego Parku 
Krajobrazowego 3 ??cie??ki rowerowe. Trudno rzec, jak od- 
nosz?? si?? one do istniej??cych szlak??w turystycznych. 
Propozycje nowych szlak??w turystycznych: 
l. Szlak "Osady braci czeskich" (niebieski) ??ask-Jamborek 
- Zel??wek - Zel??w - Faustyn??w - Szczerc??w - Str????a - Klesz- 
cz??w: Zaawansowane prace nad wytyczeniem. 
2. Szlak "Do wielkiej dziury" (??????ty) Pabianice - D??ut??w - 
Kociszew - Zel??w - Kopalnia Be??chat??w - Piotrk??w Trybu- 
nalski. 
3. Szlak "Zwierzy??c??w" (niebieski) Be??chat??w - Kuc??w - 
Kolumna - Stanis??aw??w - Podd??bice - Gostk??w - ????czyca 
(na trasie 8 zwierZYl1c??w i ferm sh'llsich). 
4. Szlak "Sieradzka eSka" (??????ty) Lutut??w - Klonowa - Z??o- 
czew - Sieradz - B??aszki - Walia. 
5. Szlak "Wielu??skich drewnianych ko??ci????k??w" (??????ty) 
Praszka - Wierzbie - Gr??bie?? - Wielu?? - Niechmir??w - Wa- 
lichnowy - Sokolniki. 
6. Szlak "Nad Jeziorsko" (zielony) Turek - Uniej??w - Sk??cz- 
niew - Siedl??lk??w - Pop??w - P??czniew - Brodnia - Brzeg - 
Rossoszyca - Szadek. 
7. Szlak (potrzebna nazwa) - niebieski. Wielu?? - O??ar??w - 
Skomlin - ??ubnice - Boles??awiec. 


Nieznany jest przebieg szlak??w w powiecie wieruszowskim 
- zaznaczone na mapie powiatu projektowane trasy huystyczne, 
zanim zostan?? wymalowane w terenie, powinny by?? prze- 
dyskutowane. Z Br??szewic oraz z Klonowej mo??na wyty- 
czy?? szlaki, kt??re po????cz?? si?? z systemem tras turystycznych 
w Wielkopolsce. Kr??tkie szlaki ????cznikowe pozwol?? za?? na 
spi??cie tras, daj??c mo??liwo???? wyboru przebiegu wycieczki. 


na sieradzkich szlakach
		

/Scan19_1_0001.djvu

			.IIIbilclISZ )(,.\ - I('cia /'vIllzclIlIl II' ]00 I ,: 


Klasztof' II' Waf'cie - al(lvaf'cla lata 20 XX fi!. - ostatni dar dla lIluzeum 


??ycia Muzeum 


PTTK w Warcie 


"Sztuka Szukaiskiego " - alhum w)'dany 
przez rodzin?? di Caprio 


"Zaguhioll)' ton" 
- album prac Szuka/skiego 


Fotografie: =e =biol'??,,' AIlcelIIII 1\1lo.\'to i !Ceki '" Hi/I'eie
		

/Scan1_1_0001.djvu

			1-2/65-66/ 
2002/XVII 


WYDAWCA 
REGIONALNA 
PRACOWNIA 
KRAJOZNAWCZA 
W SIERADZU 
ODDZIA?? PTTK 
W WARCIE 


ADRES REDAKCJI 
98-200 Sieradz 
Pl. Wojew??dzki 3 
pok. 421 
tel. (O 43) 822 62 31 


REDAGUJE ZESP??L 
WSKLADZIE 


Andrzej Ruszkowski 
(przewodnicz??cy) 
Janusz Ziarnik (zast??pca) 
Hanna Krawczyk (sekretarz) 
Tomasz Dronka 
Krzysztof Gara 
Zygmunt Kami??ski 
Jacek Majda??ski 
W??odzimierz Marsza??ek 
Maciej Milak 
Krystyna Oko?? 
Jadwiga Lew Starowicz 
Andrzej Tomaszewicz 
Marek Urba??ski 


Redakcja zastrzega sobie 
prawo skracania 
i opracowywania 
redakcyjnego lek st??w 
przyj??tych do druku 


Dofinansowano ze ??rodk??w 
Urz??du Marszalkowskiego 
w ??odzi 


DRUK 

Intrograf' 
98-100 ??ask 
ul. Po??udniowa 2 
tel. (043) 675 51 63 


Materia??y do dziej??w z??oczewian we wrze??niu 1939 r. 
Jacek Majda??ski.. .................................................................................................. ...2 
Wyj??tkowy jubileusz 
Janusz Ziarnik............................................................ .....................................................4 
75 lat linii kolejowej Herby-Wielu??-K??pno 
Pawe?? Packi..................................................................................................................... 5 
Wielu??ska w??skotor??wka 
Pawe?? Packi........................................................... ..........................................................6 


o schronach i komorach minowych w sieradzkim mo??cie na Warcie 
Janusz Matusiak. ............................................................................................................. 7 
Zabytki i pomniki Burzenina 
J acek Maj da??ski. .. . .... .... .... .. .. .. .. .. ....... . . ....... ............ ..... .. ..... .. .... . .. .. ... . . . ... . . . .. ... ... ......8 


Przyczynki do dziej??w wygas??ych rod??w sieradzkich: Kobierzyckich, Kobyla??- 
skich, M??ciJlskich, Spink??w 
S??awomir Leitgeber...................................................................................................... .11 
Jaksa Bykowscy herbu Gryf 
S??awomir Leitgeber...................................................................................................... .12 
Porucznik Micha?? Mazurkiewicz z Miko??ajewic nad Wart?? na Wojnie 1939 r. 
Andrzej Ruszkowski............................................................................................. .13 
Stanis??aw Kaczkowski (1784-1855) - polityk, publicysta i historyk 
Andrzej Ruszkowski............................................................................................. .15 


Zajrzyjmy do muzeum PTTK w Warcie 
Barbara Cichecka..................................................................................... ................... .18 
Zaproszenie do dyskusji o znakowanych szlakach turystycznych Ziemi Sieradzkiej 
Tomasz Dronka............................................................................................................ .19 


Ruina wlatmka w Brodni nad Jezlorsklem, fol. T Dro/lka 


/la sieradzkich szlakach
		

/Scan2_1_0001.djvu

			MatelfJialy do dziej6l??J 
zloczewian 
we l??Jrze??niu 1989 r. 


Jacek Majda??ski 


Jednym z pierwszych miast w Polsce, na kt??re 
spad??y bomby zrzucone przez lotnik??w niemieckich, 
by?? Wielul1, po??o??ony tu?? przy granicy polsko-niemiec- 
kiej. Zniszczeniu uleg??o 70-75% zabudowy, zgin????o 
1200 os??b. Po zbombardowaniu Wielunia - jak pisze 
w swej kronice ksi??dz Antoni Owczarek, prefekt szk????, 
w??wczas rektor z??oczewskiego klasztoru - "..powsta??a 
straszna panika. Wszystka ludno???? od granicy niemiec- 
kiej ucieka??a, Widok by?? ola-opny. Wszystkie drogi za- 
pchane by??y ucieldnierami. Ka??dy w??wczas panicznym 
strachu bez "wzgl??du na wiek, p??e?? stan zdrowia bieg?? 
naprz??d."1 Uciekinierzy w godzinach porannych do- 
tarli do Z??oczewa. Nieco wcze??niej, bo ju?? o 5.00, da??y 
si?? s??ysze?? w miasteczku odg??osy spadaj??cych na Wie- 
lu?? bomb. Cztery godziny p????niej pojawi??y si?? nad 
miastem pierwsze niemieckie samoloty. O godzinie 
dziesi??tej dotarli do niego pierwsi uciekinierzy pod??- 
??aj??cy wraz z dobytkiem od strony Lututowa. Po kr??t- 
kim odpoczynku pomaszerowali w kierunku Stolca, 
Burzenina i Sieradza. Ci, kt??rzy pozostali nieco d??u- 
??ej, przekazywali mieszkal1com miasteczka wstrz??sa- 
j??ce wie??ci o okruciel1stwie wojny. S??ysz??c to wielu z??o- 
czewian zdecydowa??o si?? na ucieczk??. 
W materia??ach Kroniki Z??oczewa zachowa??o si?? sze- 
reg relacji opisuj??cych exodus mieszkal1c??w przed 
nadchodz??cymi z po??udnia ??o??nierzami niemieckimi. 
Oto kilka z nich. 
W??adys??aw Bartczak z ??on?? i przyjaci????k?? Eu- 
geni?? Jab??ol1sk?? poprzez Burzenin, Widaw??, ??ask, 
Podd??bice i ????czyc?? dotarli a?? do Tumu nad Bzur??. 
Leon Jeziorek wraz z rodzin??, unosz??c w dziecinnym 
w??zku naj cenniejsze rzeczy, pieszo uciek?? do ??odzi. 
Sebastian Twardy wraz z rodzin?? na funnance dotar?? 
r??wnie?? do ??odzi. Do tego miasta uciekli tak??e W??a- 
dys??aw G??sior z rodzin??, Stanis??awa Olszewska z ro- 
dzin??, Helena Skrzypil1ska z rodzin??. Z??oczewianie 
dotarli tak??e do Podd??bic i Warszawy. Dalek?? drog?? 
przeby?? Jan Witczak, kt??ry wraz z rodzin?? dojecha?? 
wozem konnym do Ko??la ko??o StIykowa. Jego naj- 
bli??si pozostali tam na miejscu, a on sam na rowerze 
uciek?? do Kowla za Bugiem. Niekt??rzy z mieszkal1- 
c??w miasteczka udali si?? do pobliskich wiosek, by tam 
przeczeka?? naj gor??tszy okres. 


Niekt??rzy z??oczewianie w chwili wybuchu woj- 
ny przebywali w wojsku polskim. Henryk ??wierczyt'1ski 
walczy?? najpierw w Prusach Wschodnich i okolicy 
Suwa??k. Nied??ugo potem dosta?? si?? do niewoli. 
Od 13 sierpnia 1938 r. w 31 Pu??ku Piechoty Strzel- 
c??w Kaniowskich, stacjonuj??cym w Sieradzu, przebywa?? 
Stefan Z??oty. W tym samym pu??ku stacjonowa?? tak??e 
Chaskiel Krzepicki, Ira Grabi11ski, Zahna Dawidowicz 
i Kaufman, bracia Jachimowiczowie, Szlamkowicz 
i Jakub Gelbart. 
Najpierw jednostka ta broni??a przedmie???? Sieradza, 
by po za??amaniu linii oporu wycofa?? si?? za lini?? War- 
ty. W kIwawych walkach w rejonie Mnichowa zgin??- 
li: Ira Grabil1ski, Za??ma Dawidowicz i Kaurrnan. Po 
zaj??ciu Rudy przez Niemc??w 31 pu??k wycofa?? si?? 
w g????b kraju. W nast??pnych dniach zgin??li tak??e wal- 
cz??cy w tym pu??ku bracia Jachimowiczowie, Szlam- 
kowicz i Jakub Gelbart. 
Oddzia?? zosta?? rozbity pod Skiemiewicami. W??w- 
czas Stefan Z??oty przedosta?? si?? do Warszawy, gdzie 
zosta?? wcielony do 7 pu??ku Legion??w 5 kompanii strze- 
leckiej 79 Pu??ku Piechoty. 
We wrze??niu 1939 r. w wojsku walczyli jeszeze 
W??adys??aw G??sior, Seweryn Tur, Antoni Materac. 
Pierwszy z nich walczy?? pocz??tkowo w Warszawie, 
p????niej w Lublinie i Samach. Antoni Materac zosta?? 
zmobilizowany w Zdu??skiej Woli do pododdzia??u 
zwalczaj??cego dywersant??w z V-tej kolunmy. 
Na po??udnie od Z??oczewa w pierwszych dniaeh 
wrze??nia do obrony wyznaczonych zosta??o kilka pod- 
oddzia????w 10 DP Annii ????d??. Mia??y one op????nia?? na- 
tarcie wroga na linii K??pno - Wierusz??w - Lutut??w. 
W dniu 2 wrze??nia 1939 r. przez Z??oczew wycofywali 
si?? ??o??nierze wchodz??cy w sk??ad 2 oddzia??u wydzie- 
lonego Anllii "????d??", dowodzonego przez pu??kowni- 
ka Jerzego Grobickiego. Oddzia?? ten ju?? od 1 wrze- 
??nia toczy?? w rejonie przygranicznym krwawe walki 
ze zmotoryzowanym pu??kiem SS Leibstandarte "Adolf 
Hitler", nacieraj??cym w kierunku Sieradza. W rejonie 
Z??oczewa krwawe walki okupione stratami toczy?? tak- 
??e l. pu??k kawalerii Korpusu Ochrony Pogranicza. 
Pami??tk?? tych walk s?? dwie mogi??y znajduj??ce si?? na 
cmentarzu parafialnym w Z??oczewie. Pierwsza skIy- 
wa szcz??tki 6 bezimiennych ??o??nierzy z oddzia??u pu??- 
kownika J. Grobickiego, a w drugiej nie??yj??ca ju?? 
z??oczewianka ??ucja Cie??lak pochowa??a ??miertelnie 
rannego pod Ostr??wkiem kaprala Boles??awa Ko??a- 
cza z 7. szwadronu l. pu??ku KOP. 
Ostatni ??o??nierze polscy opu??cili miasteczko 3 wrze- 
??nia w godzinach rannych. Tego dnia widok osady robi?? 
niezwykle przygn??biaj??ce wra??enie. W niekt??rych 
domach, otwarte na o??cie?? drzwi zaprasza??y do opu- 
stosza??ego ju?? wn??trza, z porozbijanych sklep??w daw- 
no znikn????y ostatnie towary, ulice wype??nia??y zgubio- 
ne w panicznej ucieczce paczki, shzynie, fragmenty 
umundurowania, garderoba cywil??w, psuj??ca si?? ??yw- 
no????. W mie??cie pozosta??o niewielu mieszkal1c??w 
i chOlych uciekinier??w b??d?? tych, kt??rzy chcieli w nim 
nieco d??u??ej odpocz????. Po odej??ciu ostatnich ??oillie- 
rzy nast??pi??a z??owroga cisza, nie wr??????ca nic dobrego. 
Zm??ci??y j?? dopiero strza??y ??o??nierzy niemieckich 


11(/ slemdzkich szlakach
		

/Scan3_1_0001.djvu

			morduj??cych w Bujnowie jednego z mieszkal1c??w 
wsi. By?? nim Saturnin Majdzil1ski. Nad zw??okami sta- 
ruszka Niemcy zn??cali si?? k??uj??c je bagnetami i ob- 
rzucaj??c wyzwiskami. 
Hitlerowcy wkroczyli do miasteczka 3 wrze??nia 
w godzinach popo??udniowych. Weszli bez walki. 
Schwytali przy tym zab????kanego ??o??nierza polskiego, 
kt??rego natychmiast zak??uli bagnetami. Po kr??tkim 
odpoczynku oddzia??y zmotoryzowane uda??y si?? w 
kierunku Sieradza. W Z??oczewie pozosta??a jedynie 
niewielka grupka ??o??nierzy niemieckich. Nied??ugo byli 
oni osamomieni, bowiem od Wielunia i Lututowa nad- 
ci??ga??y ju?? nowe oddzia??y. Oko??o godziny 14.00 
wkroczy??y do miasteczka jednostki 17. dywizji pie- 
choty z Norymbergi. Ich dow??dc?? by?? genera?? major 
Herbert Loch. W sk??ad 17 dywizji wchodzi??y: 21, 55, 
95 pu??k piechoty, 17 pu??k artylerii oraz inne podod- 
dzia??y. Noc z 3 na 4 wrze??nia by??a spokojna. Wpraw- 
dzie niebo rozja??nia??y ??uny po??ar??w z okolicznych 
wiosek, ale toczy??y si?? tam ci????kie walki, wi??c niko- 
go to ju?? specjalnie nie dziwi??o. Z??oczew ju?? w??w- 
czas znajdowa?? si?? za lini?? frontu. W dniu 4 wrze??nia 
w godzinach porannych hitlerowcy ostrzelali miastecz- 
ko pociskami zapalaj??cymi, by nast??pnie wrzuca?? 
przez okna do mieszkal1 granaty i podpala?? domy mio- 
taczami ognia. Podpalano tak??e budynki gospodarcze 
i u??yteczno??ci publicznej, m.in. szko????. Kiedy przera- 
??eni ludzie opuszczali p??on??ce domy, w??wczas ??o??- 
nierze Wehrn1achtu zacz??li do nich strzela??. 
,,Nad ranem 4 wrze??nia wysz??am na podw??rze - 
relacjonowa??a po latach Cecylia Korpecka - gdy wtem 
na nasz dom rzucono granat. Dom stan???? w p??omie- 
niach. Pobieg??am czym pr??dzej do mieszkania i wy- 
ci??gn????am mego m????a z pos??ania. Wkr??tce wesz??o do 
naszego mieszkania dw??ch ??o??nierzy niemieckich. 'WY- 
prowadzili oni nas na ulic??. Byli??my przera??eni i co- 
fali??my si?? przed nimi ku drzwiom sklepu mi??snego, 
kt??ry znajdowa?? si?? na froncie naszego domu [...] 
w/o'??tce pad?? strza??, m???? m??j zosta?? ugodzony kul?? w 
serce, pad?? nie??ywy, poci??gaj??c mnie za sob?? [...] Po chwi- 
li, gdy ??o??nierze niemieccy odeszli, podnios??am si??". 
,,Micha?? Zasina nie ucieka?? w 1939 I: przed Fon- 
tem i Niemcami, bo [...] by?? chory, wobec czego zosta?? 
w Z??oczewie. Mieszka?? w??wczas przy ulicy Lututow- 
skiej. W czasie palenia s??siednich posesji stan???? 
w oknie, ??eby zobaczy?? co si?? dziej??. Dostrzegli go 
niemieccy ??o??nierze i postrzelili." 
W masakrze, jak?? w??wczas urz??dzili ??o??nierze We- 
hrmachtu, zgin????o blisko 200 os??b, z czego tylko 58 
by??o Polakami. Reszta to ludno???? pochodzenia ??ydow- 
skiego. W??r??d zastrzelonych przewa??aj??c?? liczb?? sta- 
nowili ludzie w wieku 60-70 lat. Najstarszy z zamor- 
dowanych Gutman Kajla mia?? 93 lata, najm??odszy za?? 
Ludwik Golec z Pichlic zaledwie 3 lata. 
SceneIia p??on??cego miasta oraz masakra bezbron- 
nej ludno??ci pos??u??y??y realizatorom niemieckiej kro- 
niki filmowej do nakr??cania scen ilustruj??cych walecz- 
no???? ??o??nierzy hitlerowskich. Kronik?? t?? wy??wietla- 
no nast??pnie w kinach niemieckich. Wed??ug Szymona 
Datnera powodem tragedii miasteczka mia??a by?? du??a 
liczba zamieszkuj??cych je ??yd??w. Wyw??d sw??j 


ilustruje wypowiedzi?? Jana Ko??uszka, ??wiadka tam- 
tych wydarze!'!. Rozmawia?? on zjednym z wkraczaj??cych 
do miasteczka ??o??nierzy niemieckich, kt??lY zapyta??, 
czy mieszkaj?? tu ??ydzi. Po otrzymaniu odpowiedzi 
potwierdzaj??cej odpar??: "Aj, AJ' was gibts in diesel' 
Stadt". Po czym uprzedzi?? Ko??uszka, by ten nie wra- 
ca?? do miasta, bo b??dzie z nim ??le. Hipoteza ta jest 
jednak ma??o wialygodna, bowiem Niemcy palili nie 
tylko osiedla zamieszkiwane przez ??yd??w, ale tak??e 
i Polak??w, morduj??c pospo??u jednych i drugich. Nie 
spalili przy tym ani bo??nicy, ani domu ??ydowskiej 
. .. 
gmmy wyznam owej. 
Zw??oki zamordowanych zakopano pocz??tkowo 
w przypadkowych miejscach, m.in. na polach Anto- 
niego Paj??ka i Kazimierza Tymienieckiego, a tak??e 
????ce Ignacego W??grzynowskiego. P????niej mieszkal1- 
cy Z??oczewa pochowali swych bliskich na miejscowych 
cmentarzach. Obcych, rozpoznanych zabra??y rodziny, 
a nierozpoznanych pochowano we wsp??lnej mogile. 
W trakcie po??aru sp??on????y 243 budynki mieszkal- 
ne i gospodarcze, tzn. oko??o 80% zabudowy miasta 
(patrz tabela). Za nakr??cone zdj??cia do niemieckiej 
kroniki filmowej Z??oczew zap??aci?? straszliw?? cen??. 
Ruiny po??o??onego przy trasie mi??dzynarodowej mia- 
sta sprawia??y przygn??biaj??ce wra??enie, odpychaj??c od 
siebie wszystkich, kt??rzy przeze?? przeje??d??ali. Doro- 
bek ca??ego ludzkiego ??ycia w ci??gu kilkunastu godzin 
leg?? w gruzach. Z??oczewianie a?? nadto zrozumieli, 
czym jest wojna i jakie niesie za sob?? spustoszenie. 


Wykaz zniszczonych budynk??w we wrze??niu 19391: 2 


I Liczba Stopiel1 Warto???? zniszczonych 
I zniszczonych Z11lszczema budynk??w 
I budynk??w w% wg cen z 1939 r. (z??) 
217 100 1 800 000 
4 75 26 000 
3 40 12 000 
9 30 18 000 
10 20 11 000 
Razem: 243 1 862 000 


Przypisy: 
1 W. Rozynkowski, W. Sowa, Szkice z dziej??w parafii p. w, ??w. An- 
drzeja Apostola 1V Zloczewle. Toru?? 2000, s, 87 
2 ??r??d??o: 1. MiIczarek, Dzieje Zloczewa. Sieradz 1988, s. 92 


LITERTURA: 
Bojarska B., Zbrodnie Wehrmachtu w Zloczewie. "Przegl??d 
Zachodni"1962, nr 3 
Materialy Kroniki Zloczewa, Relacje zloczewian dotycz??ce 
II wojny ??wiatowej 
Mi/czarek J, Dzieje Zloczewa. Sieradz 1988 
Milczarek J, Zbrodnie Wehrmachtu w powiecie sieradzkim 
w 1939 roku. "Sieradzki Rocznik Muzealny", t. V, Warsza- 
wa-????d?? 1988 
Perski J, Materia??y do historii 2:yd??w zloczewskich, "Biuletyn 
??ydowsldego Instytutu HistOlycznego ", 1978, nr l. 


na sieradzkich szlakach
		

/Scan4_1_0001.djvu

			WYJ??TKOWY JUBILEUSZ 


Janusz Ziarnik 


Orkiestra z Dobl'Onla, 
na czele kapelmistrz 
Kazimierz Szajimlskl 
fot. arch. GOK 
]V Dobraniu 


Sto lat temu, na instrumentach zakupionych 
w Wiedniu przez dziedzica Zdzis??awa Kellera, w ko- 
??ciele w Dobroniu grali kol??dy na Bo??e Narodzenie. 
Aby si?? ich nauczy??, je??dzili wozem konnym do Pa- 
bianic do muzyka Juliusza Prosnaka. 
Orkiestr?? wyros???? z tradycji Towarzystwa ??piewa- 
czego "Lutnia" za??o??yli Wojciech i jego brat Antoni 
Kabza, pod kuratel?? proboszcza Marcina W??ostowskie- 
go i wspomnianego ju?? Z. Kellera. Wojciech Kabza 
szesna??cie lat wcze??niej, w 1886 roku, powo??a?? do 
??ycia Towarzystwo ??piewacze "Lutnia". W repertu- 
arze 12-osobowej orkiestty znalaz??y si?? polki, walce, 
mazury i marsze. Pr??by odbywano najcz????ciej w domu 
kapelmistrza W. Kabzy, czasem we dworze Keller??w 
(nauka gry na instrumentach). Konceliowano w oko- 
licznych miejscowo??ciach, przy okazji ??wi??t ko??ciel- 
nych i narodowych. Podczas manifestacji patrio- 
tycznej w 1905 roku na ulicach Pabianic areszto- 
wany zosta?? kapelmistrz W. Kabza i cho?? grozi??a mu 
kara ??mierci, zosta?? z wi??zienia zwolniony. Tak by??o 
za rz??d??w carskich, Prusacy z kolei na pocz??tku 
I wojny ??wiatowej (bitwa o ????d?? zim?? 1914 L) znisz- 


czyli cz?????? instmment??w muzycznych. Dopiero w la- 
tach 1917-1918 orkiestra, zn??w przy wsp????udziale To- 
warzystwa ,,Lutnia", cz????ciowo si?? odradza. Koncelwje 
podczas maj??wek, ??wi??t ko??cielnych i uroczysto??ci rodzin- 
nych wraz z ch??rem. 
Nowy duch wst??puje w zesp???? w 1920 roku, kiedy 
to dyrygentur?? obejmuje na dhlgi czas syn Wojciecha 
Kabzy - Lucjan. W rok p????niej odbywaj?? si?? konceliy 
w nowej remizie stra??ackiej. Stra??, naj pr????niejsza 
organizacja gminy, wkr??tce plzygamia orkiestr?? do siebie. 
Nie by??o to tmdne, gdy?? wielu muzyk??w to jednocze- 
??nie stra??acy. Doda?? trzeba, ??e za??o??yciel orkiestry 
W. Kabza wsp????tworzy?? r??wnie?? Ochotnicz?? Stra?? 
Po??arn??. W 1928 r. cz??onkowie orkiestlY otrzymuj?? 
pierwsze, jednolite mundury (przed I wojn?? parado- 
wali w rosyjskich). Mundury szyte z drogiego jak na 
owe czasy sukna zak??adano tylko na specjalne okazje, 
podobnie dbano o instrumenty. Niestety, wraz z wy- 
buchem II wojny tr??by, tr??bki, klarnety i ca???? reszt?? 
zabrali Niemcy. W Mark??wce, zwanej wtedy Hochwe- 
iler, organizowali orkiestr?? z tat11tejszych kolonist??w. 
Instrumenty powr??ci??y do Dobronia 26 stycznia 
1945 r., odebra?? je Lucjan Kabza z synami. Pod batut?? 
Lucjana Kabzy ju?? w maju tego roku 16-osobowa or- 
kiestra daje pierwszy konceli. Bardziej profesjonalna 
dzia??alno???? zaczyna si?? dopiero 12 lat p????niej, kiedy 
wspomagaj?? finansowo Sp????dzielczo???? Pracy. To dzi??- 
ki sp????dzielniom, m.in. w Gucinie, Pabianicach i ??a- 
sku, mo??na by??o kupi?? nowe instrumenty, remonto- 
wa?? stare, je??dzi?? na przegl??dy i festiwale. Przeci??t- 
nego "orkiestranta", jak to wtedy mawiano, nie by??o 
sta?? na remont, a co dopiero na zakup waltorni czy 
kornetu. 
W latach osiemdziesi??tych cz??sto anga??owano or- 
kiestr?? do u??wietnienia przer????nych uroczysto??ci. By- 
wa??o, ??e dochodzi??o do konflikt??w tennin??w, bo jak- 
??e zagra?? tego samego dnia na ??wi??cie partyjno-pal1- 
stwowym i... ko??cielnym. Aby nie wybiera??, orkie- 
stra po prostu dzieli??a si?? na dwie cz????ci. 
Od roku 1990 orkiestrze patronuje Gminny O??ro- 
dek Kultury, gdzie dwa razy w tygodniu odbywaj?? si?? 
pr??by. Jednocze??nie opiek?? nad ni?? sprawuje Ochot- 
nicza Stra?? Po??ama. Podczas okresu prosperity graj?? 
dwie orkiestry: m??odzie??owa i senior??w. Orkiestra 
m??odzie??owa zdobywa nawet dmg?? nagrod?? w 1990 r. 
na Przegl??dzie Amatorskich Orkiestr D??tych w ??odzi. 
A je??li ju?? o nagrodach mowa, to ostatnimi czasy or- 
kiestra zdoby??a: pierwsze miejsce w XIII Przegl??dzie 
Orkiestr D??tych w ??odzi (1991 r.), pierwsz?? nagrod?? 
w Wojew??dzkim Konkursie Orkiestr D??tych w G??rce 
Pabianickiej (1994 L), trzeci?? nagrod?? w Przegl??dzie 
Orkiestr D??tych w Pabianicach (2001 r.). 
Po rodzinie Kabz??w batut?? przejmowali kolejno: 
Stanis??aw Bartosik, Miko??aj Stanis??awski, Aleksander 
MatusZYl1ski, Wies??aw G??bicki i obecny dyrygent - 
Kazimierz Szczepal1ski. Te i inne fakty znale???? mo??na 
w opas??ym tomie kroniki, cho?? zapewne wiele r??wnie?? 
mog?? powiedzie?? naj starsi z jubilat??w: Edward Kabza, 
Marian Misiak i Marian Rynkiewicz. Uroczysty kon- 
cert z okazji 100-lecia orkiestry odby?? si?? 26 stycznia 
2002 L w Dobroniu. 


na sieradzkich szlakach
		

/Scan5_1_0001.djvu

			W 2002 roku minie 160 lat od otwarcia pierwszej linii 
kolejowej na obecnym telytOl'ium Polski. (22.05.1842 r. 
z Wroc??awia do O??awy). W2000rokumin????a 155 roczni- 
ca oddania do u??ytku pielwszej linii kolejowej w by- 
??ym Kl'??lestwie Polskim. By?? to pocz??tkowy odcinek 
Kolei Warszawsko-Wiede??skiej, pierwszej linii kole- 
jowej zaprojektowanej przez polskich in??ynier??w izbu- 
dowanej r??koma polskich robotnik??w. (15.06.1845 r. na 
trasie Warszawa- W??ochy- Piast??w- Pruszk??w- Brwi- 
n??w- Milan??wek-Grodzisk) 
W 2001 roku min????o 75 lat od przeprowadzenia 
przez Wielu?? linii kolej owej normalnotorowej, 
tj. o rozstawie szyn 1435 mm, i 85 lat od powstania 
nieistniej??cej ju?? linii w??skotorowej Wielul1-Praszka. 
Rocznice te sk??aniaj?? do spojrzenia na histori?? 
sieci kolejowej, kt??ra w II po??owie XIX wieku sta??a 
si?? najwa??niejszym elementem infrastmktury tech- 
nicznej ziem polskich i przes??dzi??a o rozwoju jed- 
nych, a upadku innych miast i region??w. Dzi??ki ko- 
lei powstawa??y dziesi??tki nowych miast i o??rodk??w 
przemys??owych, podczas gdy tereny po??o??one na 
uboczu, z dala od kolei, cechowa?? zast??j gospodar- 
czy, kt??ry zosta?? prze??amany dopiero w rezultacie 
rozwoju bardziej elastycznego i docieraj??cego nie- 
mal wsz??dzie transportu samochodowego. Budowa 
kolei zburzy??a regularn?? dotychczas sie?? miast i osad 
targowych. Wzd??u?? linii kolejowych powsta??y pasma 
koncentracji przemys??u, miast i ludno??ci, kt??re 
ukszta??towa??y now?? struktur?? przestrzenn?? kraju, 
widoczn?? do dzisiaj, mimo utraty przez kolej swoje- 
go dawnego znaczenia. 
Wsp????cze??nie nast??puje regres sieci kolejowej, 
zamyka si?? odcinki, pozbawiaj??c obs??ugi kolejowej 
pocz??tkowo niewielkie miasta i pojedyncze gminy, 
a ostatnio te?? wi??ksze miasta i regiony. Prawdopodob- 
nie taki sam los czeka Wielul1 i linie( kolejow?? Herby 
Nowe-Wielul1-K??pno. 
Linia ta powsta??a w okresie mi??dzywojennym, 
w czasie, gdy mimo wojennej rozbudowy sie?? kole- 
jowa nie odpowiada??a jeszcze w pe??ni nowym po- 
trzebom pal1stwa polskiego, kt??re po 123 latach roz- 
bior??w ponownie pojawi??o si?? na mapie Europy. 
Nadal widoczne by??o rozdarcie obszaru Polski na trzy 
zabory, tote?? inwestycje mi??dzywojenne mia??y na 
celu zatarcie dawnych granic i po????czenie sieci kole- 
jowej r????nych zabor??w. 
Poniewa?? g????wnym towarem eksportowym Pol- 
ski by?? w??giel kamienny, tote?? szczeg??ln?? uwag?? zwr??- 
cono na usprawnienie po????czenia Zag????bia G??rno??l??- 
skiego z pOliami. Najdogodniejszy szlak przewozu 
w??gla przez Kluczbork pozosta?? cz????ciowo w Niem- 
czech, dlatego te?? zbudowano w latach dwudziestych 
objazd z G??rnego ??l??ska do Wielkopolski przez Wie- 
IUI1. Lini?? kolejow??: Kalety-Strzebil1-Herby Nowe- 
Krzepice- WielUI1- Wierusz??w otwarto 1 listopada 1926 
roku. W tym roku przypada wi??c 75 rocznica urucho- 
mienia tej "??elaznej drogi". 
Na stacji Wielul1 D??browa do dzi?? zachowa??y si?? 
budynki stacyjne, m.in. dworzec kolejowy, nastawnia, 
rampa do wy??adunku i za??adunku towar??w itp., a tak- 
??e dawny kolejowy aparat telefoniczny. Szkoda tylko, 


75 lat linii kolejowej 
Herby-Wielu??..K??pno 


Pawe?? Packi 


??e coraz mniej pasa??er??w korzysta z podr????y ko- 
lej?? i coraz rzadziej dy??urny ruchu daje znak lizakiem 
do odjazdu poci??g??w. Z ka??dym rokiem w sieciowym 
rozk??adzie jazdy ubywa poci??g??w przeje??d??aj??cych 
przez Wielul1. W sezonie 2001/2002 Wielu?? ma tylko 
po????czenia kolejowe z G??rnym ??l??skiem (7 par po- 
ci??g??w na dob??, w tym 3 z Bytomiem i Katowicami, 
pozosta??e z Tarnowskimi G??rami), z Cz??stochow?? 
(1 para poci??g??w) i z K??pnem (2 paJY poci??g??w dzien- 
nie, ale w ka??dej chwili mog?? by?? odwo??ane). 
Tak wi??c przy okazji jubileuszu, 75-lecia istnie- 
nia, wielu??ska kolej musi broni?? si?? przed ca??kowi- 
tymjej unieruchomieniem, co spogl??daj??c na sytuacj?? 
ekonomiczn?? PKP SA jest - niestety realne. 


Literatura : 
Basiewicz T., Rudzir1ski L., Jacyna M, 1994, Linie Kolejo- 
we, Oficyna WYdawnicza Politechniki Warszawskiej, War- 
szawa, 
Bissaga T., 1938, Geografia kolejowa Polski, WYd. Techn. 
Min. Komunikacji, Warszawa, 
Koziarski 5., 1993, Sie?? kolejowa Polski w latach 1918 -1992, 
Instytut ??l??ski, Opole, 
Lijewski T., 1959, Rozw??j sieci kolejowej Polski, Dokumen- 
tacja Geograficzna 1959 nr 5, 
Lijewski T., Kozia/'ski S., 1995, Rozw??j sieci kolejowej 
w Polsce, Kolejowa Oficyna WYdawnicza, Warszawa, 
Pisar:skiM, 1974, Koleje polskie 1842 -1972, Wki??, Warszawa, 
Sza jer R., 1953, Linie kolejowe, WYdawnictwa Komunika- 
cyjne, Warszawa, 
Szajer R., 1969, Drogi ??elazne, PWN, Warszawa, 


Stacja kolejowa 
WIelwI D??browa 
fot. P Packi 


!la sieradzkich szlakaeh
		

/Scan6_1_0001.djvu

			Wielu??ska wqskotor??wka 


Pawe?? Packi 


My??l??c o kolejach w??skotorowych trudno zrozu- 
mie?? dlaczego dawniej budowano tak wiele linii 
o w??skich torach. Dzisiaj patrzy si?? na nie z przymru- 
??eniem oka i nie zawsze zdaj??c sobie spraw?? z tego, 
??e o ich budowie decydowa??y ma??e koszty budowy 
i eksploatacji, kr??tki czas budowy oraz pewny i do- 
godny ??rodek transportu komunikacji lokalnej. 
Pierwsze linie w??skotorowe na ziemiach polskich 
wybudowano na G??rnym ??l??sku w roku 1855. By??a 
to pocz??tkowo kolej konna, a trakcj?? parow?? wpro- 
wadzono w 1872 r. Cz?????? kolei w??skotorowych po- 
wsta??a przed I wojn?? ??wiatow?? i mia??y one r????n?? sze- 
roko???? tor??w. W 1918 roku na terenie Polski by??o 
3,9 tys. km linii w??skotorowych o 7 r????nych szeroko- 
??ciach tor??w. W??r??d nich funkcjonowa??a "kolejka wie- 
lu??ska". Jej historia si??ga kOl1ca wieku XIX, kiedy to 
13 listopada 1896 roku zbudowana zosta??a kolej po- 
wiatowa od Olesna ??l??skiego do Praszki o szeroko??ci toru 
750 mm i d??ugo??ci 22 km. W czasie I wojny ??wiatowej 
(1916 r.) wojska niemieckie w celach militarnych 
przed??u??y??y t?? kolej do Wielunia (od przystanku Pra- 
szka Zawisna) i zamierza??y budowa?? dalej do Siera- 
dza, lecz nie zd????y??y przed zako??czeniem tej??e wojny. 
Po roku 1920, w wyniku ustalenia granicy pa??stwo- 
wej, cz?????? kolei znalaz??a si?? po stronie niemieckiej 
(na odcinku Praszka-Olesno), a pozosta??a cz?????? (od 
Praszki do Wielunia) w granicach Polski, jako tzw. 
Kolej Wielul1ska. Linia Olesno-Praszka zosta??a prze- 
budowana w 1928 roku na tor nonllalny o rozstawie 
szyn 1435 mm. Natomiast Kolej Wielul1ska, przej??ta 
przez Ministerstwo Kolei ??elaznych, posiada??a d??u- 
go???? 28 km i tor o prze??wicie 750 mm. Pozbawiona 
taboru (zniszczenia wojenne) i zbudowana prowizo- 
rycznie, w po??piechu, wymaga??a znacznych nak??ad??w 
inwestycyjnych na jej ponowne uruchomienie. 
Kolej w??skotorowa odegra??a wa??n?? rol?? w ??yciu 
gospodarczym regionu szczeg??lnie w pierwszych la- 
tach po II wojnie ??wiatowej. Zaspokaja??a ona w??w- 
czas potrzeby przewozowe obszar??w pozbawionych 
obs??ugi komunikacyjnej przez zorganizowany trans- 
port publiczny. Jednak w miar?? powstawania i ulep- 
szania dr??g bitych i rozwoju komunikacji samocho- 
dowej od w??skotor??wki zacz??to si?? odwraca??. 


Jak dotkni??te zaraz?? zacz????y znika?? z kolejowego 
krajobrazu senne stacyjki i budki dr????nika. Zacz????y 
pustosze?? nastawnie i dworce, a zrezygnowane se- 
mafOlY przesta??y unosi?? swoj e pot????ne ramiona na "wol- 
n?? drog??". Zarastaj?? zielskiem niepotrzebne boczni- 
ce. Modernizowana kolej bezlito??nie rozprawia si?? z 
sentymentaln?? przesz??o??ci??. Restrukturyzowana kolej 
nie ma czasu, by nawi??za?? do lat minionych i tradycji. 
Nowoczesno???? i wiek XXI rzadko kojarz?? si?? z kole- 
jami w??skotorowymi. Nie tak znowu dawne bogac- 
two naszych w??skotor??wek kurczy si?? ju?? nie z roku 
na rok, ale z miesi??ca na miesi??c. Rachunek ekono- 
miczny dotychczasowej dzia??alno??ci przemawia na 
niekorzy???? romantycznych "ciuchci". Ubywa poei??- 
g??w planowych, na wielu liniach zawiesza si?? prze- 
wozy, rozbiera si?? kolejne odcinki kolei ??elaznej. 
Taki w??a??nie los spotka?? te?? Kolej Wielul1sk??, kt??- 
ra obs??ugiwa??a ruch towarowy i osobowy m.in. trak- 
cj?? parow?? (parow??z serii Px-29, nr fabryczny 1702). 
Towmy i pasa??er??w wozi??a do kOl1ca sierpnia 1987 roku. 
Fizyczn?? likwidacj?? (rozebrano tOlY i przystanki) prze- 
prowadzono w latach 1988-1989. A szkoda, gdy?? ko- 
leje w??skotorowe, kt??re obroni??y si?? przed wyrokiem 
kolejowych decydent??w, dzi?? swojej szansy szukaj?? 
w turystyce, do kt??rej wydaj?? si?? by?? stworzone. 
Kilkunasto- czy kilkudziesi??ciokilometrowe trasy 
zach??caj?? do organizowania jednodniowych wypraw 
w gronie znajomych, wycieczek szkolnych, uroczy- 
sto??ci rodzinnych, wszelkich rocznic ijubileuszy. Sen- 
tymentalna eskapada zabytkowym sk??adem prowadzo- 
nym przez parow??z daje mo??liwo???? spotkania nie tylko 
z kolej??, jej bogactwem historycznym i technicznym, 
ale tak??e z nasz?? histori?? i przyrod??. Wielka to strata, 
??e z okien w??skotorowej ciuchci nie mo??na pozna- 
wa?? i podziwia?? pi??knej Ziemi Wielul1skiej. 
A mo??e by tak poszuka?? funduszy i spr??bowa?? 
odbudowa??, cho??by we fragmencie dawn?? lini?? Kolei 
Wielul1skiej, kt??ra prowadzi??aby prosto do zrekonstm- 
owanego wiatraka (skansenu) i Muzeum Wn??trz 
Dworskich w O??arowie? Z pewno??ci?? by??aby to du??a 
atrakcja tUlystyczna zar??wno dla mieszka??c??w powia- 
tu wielu??skiego, ale i dla turyst??w, kt??rych mog??aby 
zach??ci?? do odwiedzania Ziemi Wielul1skiej. 
111ykaz literatury: 
Koleje w??skotorowe Polskich Kolei Pa??stwowych, "In??y- 
nier Kolejowy" 1930 nr 7, 
KoziarskiS., 1993, Sie??kolejowaPols
7wlatach 1918-1992, 
Instytut ??l??ski, Opole, 
Lijewski T., 1959, Rozw??j sieci kolejowej Polski, Dokumen- 
tacja Geograficzna 1959 nr 5, 
Lije;vski T, Koziarski S., 1995, Rozw??j sieci kolejowej 
w Pol.
ce, Kolejowa Oficyna Wydawnicza, Warszawa, 
??opuszY??iski M, 1948, Ko1eje w??skotorowe, "Przegl??d Ko- 
munikacyjny" nr 3, 
Moczulski M, Pokropinski B., Kantor L., 2000, Ciuchci?? 
przez Polsk??, WKi??, Warszawa 
Na w??skotorowym szlaku Mazowsza i MazUl; 
Pisarski M, 1974, Koleje polskie 1842-1972, Wki??, W??r- 
szawa, 
Pokropiliski B., 1980, Koleje w??skotorowe PKp, Warszawa, 
Sza jer R., 1953, Linie kolejowe, Yl)ldawnictwa KOlIJunika- 
cyjne Warszawa, 
WYkaz odleg??o,
ci ta1J1owvch Polskich Kolei PQlistwowvch 
cz?????? 1, za????cznik nr 3, -1959, Wydawnictwo Minister;t)jl
 
KOlllunikacji, Warszawa, 


na sieradzkich sIlakach
		

/Scan7_1_0001.djvu

			W trakcie realizacji planu "Zaeh??d" latem 1939 roku 
przyst??piono do budowy umocnie?? na wschodniej stro- 
nie Watiy. Jednym z zada?? saper??w by??o przygotowa- 
nie most??w na Wareie do wysadzenia, co nast??pi??o 
4 wrze??nia - ju?? w trakcie dzia??a?? wojennych. Po za- 
ko??czeniu wojny Niemcy do???? szybko przyst??pili do 
odbudowy zniszczonego mostu. 
Nie by??oby w tym nic szczeg??lnego gdyby nie fakt, 
??e most zosta?? wzniesiony na du??ych przycz????kach, 
w kt??ryeh zosta??y ukryte dwa du??e schrony bierne, 
a w ca??ym mo??cie umieszczono kilkadziesi??t kom??r 
minowych. Oba przyez????ki wykonane s?? wed??ug 
takiego sat11ego planu, z betonu, na podstawie w kszta??- 
cie prostok??ta o wymial'ach 16,5x14 m, rozdzielonej 
szczelin?? dylatacyjn??. Od strony rzeki s?? ??ciany czo- 
??owe o grubo??ci ok. 3 m, b??d??ce elementat11i no??nymi 
prz??se?? zewn??trznych. Do ??cian czo??owych dostawio- 
ne s?? schrony bieme. Schrony skonstl1lowano tak, aby 
by??y odporne na wielokrotne t-afienia pociskami 100 mm 
i kilkakrotne trafienie pociskami 150 mm. Wed??ug 
niemieckiej klasyfikacji odpowiada to wytrzyma??o??ci 
B nowe. Gl1lbo???? ??cian i strop??w wynosi ok. 2 m. 
Pomieszczenia g????wne schron??w to dwie izby dla 
za??ogi o wymial'ach 7x4 m. Przed jedn?? z izb jest przed- 
sionek o wymiarach 1,7xl,9 m. W dl1lgiej jest wy- 
dzielone pomieszczenie. Dwa niewielkie pomieszezenia 
przylegaj?? do kOlytarzy wej??ciowych. Drzwi wej??cio- 
we wykonano z gl1lbego k??townika, wzmocnionego 
od wewn??trz p??yt?? stalow??. Zewn??trzna strona drzwi 
wymurowana jest ceg????, tak jak ca??y przycz????ek i ba- 
lustrady. W drzwiach znajduje si?? uchwyt do zat11yka- 
nia i otwierania oraz ma??y otw??r na klucz. Dzi??ki tym 
wszystkim zabiegom nawet z odleg??o??ci kilku metr??w 
nie wida?? nic, co by mog??o zdradzi?? charakter przy- 
cz????k??w. Za drzwiat11i wej??ciowymi znajduje si?? ko- 
rytarz ze schodat11i, drzwi pancerne za za??amaniem 
kOlytarza, dalej ??luza gazoszczelna i drzwi gazoszczelne. 
Na wprost wej??ciajest strzelnica do obrony wewn??trz- 
nej z uskokiem przeciwrykoszetowym i p??yta pancer- 
na. Na pocz??tku korytarza w ??cianach s?? pionowe 
prowadnice do wk??adania belek blokuj??cych drzwi. 
Od strony rzeki przycz??lki zabezpieczono przed pod- 
mywaniem betonowymi kostkami o wymial'ach 40x40 cm. 
Konstrukeja ca??ego mostu wyposa??ona jest 
w kilkadziesi??t kom??r minowych, z czego w samych 
przycz????kaeh jest po 7 kom??r. 5 kom??r ma wymiary 
40x60x390 cm, nast??pne dwie 30x40xl30 cm. D??u??- 
sze komory dochodz?? pod elementy no??ne mostu, kr??t- 
sze s?? obok wej????. Wszystkie komory zosta??y ponu- 
merowane: w cz????ci zachodniej od 1 do 7, a w cz????ci 
wsehodniej od 60 do 66. 
Most odbudowano w latach 1940-1943, wyko- 
rzystuj??c tani?? si???? robocz?? w postaci mieszka??c??w 
okolicznych wiosek. W okresie najwi??kszego nasile- 
nia prac liczba robotnik??w przekracza??a 300 os??b. Naj- 
wi??cej zatl1ldnionych ludzi pochodzi??o z pobliskich 
Wo??nik, byli to m.in. Wojciech Barwa??ny, Tomasz 
Wr??bel, Maria Kubik, J??zefa Rosiak. Wykwalifiko- 
wanych robotnik??w w??r??d Polak??w by??o niewielu, 
m.in. Boles??aw Florek z Sieradza (stolarz) i J??zef 
Kubik z Monic (cie??la mostowy). Kierownikiem 


o schronach 
i komorach minowych 
w sieradzkim mo??cie 
na Warcie 


Janusz Matusiak 


budowy by?? Niemiec, kt??rego nazywano "Hindus" 
(nazwiska nikt z moich rozm??wc??w nie m??g?? sobie 
przypomnie??). Prac?? Polak??w nadzorowa?? Anton 
Schuke (Antoni Szfal'czyk), volksdeutsch ze ??l??ska. 
W 1945 roku Niemcom uda??o si?? zniszczy?? tylko jed- 
no prz??s??o mostu. Po naprawie prz??s??a most funkcjo- 
nowa?? przez ponad 50 lat bez powa??nego remontu. 


Powy??ej: Odbudowa lI1ostu. Most po odbudowie 


Schemat schro/lu 
(ze zbior??w autora) 


/la sieradzkich szlakach
		

/Scan8_1_0001.djvu

			zab
tki i pomniki 
Burze11111a 


Jacek Maj da??ski 


Burzeninj est osad?? po??o??on?? nad rzek?? Wart??, wodle- 
g??o??ci 17 kilometr??w na po??udnie od Sieradza. Swymi 
korzeniami si??ga ??redniowiecza, bowiem jej pocz??tki 
datuje si?? ju?? na XII wiek. Przez wiele setek lat Bu- 
rzenin posiada?? prawa miejskie. Utraci?? je dopiero na 
skutek reformy carskiej, przeprowadzonej w dmgiej 
po??owie XIX wieku. Mimo tak d??ugiej histOlii - w samej 
osadzie do dzi?? pozosta??o niewiele ??lad??w dawnej prze- 
sz??o??ci. Z zabytk??w najcenniejszy jest ko??ci???? parafial- 
ny ??w. ??w. Wojciecha i Stanis??awa. Ponadto warto jeszcze 
zwr??ci?? uwag?? na krzy?? przy ulicy Sieradzkiej, stoj??cy 
na miejscu dawnego ??redniowiecznego ko??cio??a oraz 
na kilka mogi??, cennych ze wzgl??du na ich walory ar- 
tystyczne oraz osoby w nich pochowane. W Burzeni- 
nie stoj?? r??wnie?? pomniki wybitnych Polak??w: 
Adama Mickiewicza i J??zefa Pi??sudskiego. 
Ko??ci???? parafialny p.w. ??w. ??w. Wojciecha BM 
i Stanis??awa BM 
Zosta?? zbudowany w 1642 r. z fundacji Stanis??awa 
Pstrokol1skiego - biskupa che??mil1skiego, kt??1Y kon- 
sekrowa?? go w tym samym roku pod wezwaniem ??wi??- 
tych: Wojciecha, 
Stanis??awa, Ignacego, 
Franciszka, Barba- 
lY, Katarzyny, Roza- 
lii, Teresy i Anny. W 
latach 1711 i 1812 
uleg?? cz????ciowemu 
zniszczeniu. Form?? 
dzisiejsz?? zawdzi??- 
cza gruntownej roz- 
budowie, zakOl1czo- 
nej w 1917 r. Do 
jednonawowego 
korpusu barokowe- 
go dobudowano 
wtedy nawy boczne 
oraz kaplic?? po??u- 
dniow??. Ko??ci???? 
jest orientowany, 
trzynawowy z w????- 
szym i ni??szym 
prezbiterium, za- 
mkni??tym p????koli- 


POll1l11k J??zefa 
Pi??sudskiego n(l 
nmku w Burzeninie 
I}'C, E Z/olowska 


st?? absyd??. Pi??ciokondygnacyjna wie??a na planie 
kwadratu, zniszczona w czasie ostatniej wojny, zo- 
sta??a w 1978 L przykIyta he??mem. Kolebkowe skle- 
pienie z lunetami w nawie wspiera si?? na gurtach 
o p????norenesansowej dekoracji stiukowej. 
Z prezbiterium do zaktystii przechodzi matmuro- 
wy, barokowy portal. Niezwykle ciekawe s?? tak??e 
barokowe o??tarze: w g????wnym z XVIII wieku oraz 
Matki Boskiej Cz??stochowskiej w sukience z po??owy XIX 
w. Na belce t??czowej umieszczony zosta?? barokowy 
krucyfiks z XVII w. Z prze??omu wieku XVII/XVIII 
pochodzi ??elazna krata. Warte tak??e zainteresowania, 
obok gotyckiej chrzcielnicy z XV w., s?? dwie tablice 
z inskIypcjami wykonanymi kapitu???? humanistyczn?? 
z 1642 L; po??wiadczeniowa z piaskowca oraz na- 
grobkowa z mmmulU Macieja z Burzenina Pstrokoi1skiego, 
stolnika sieradzkiego, syna Jana i Katarzyny Tamowskiej. 
W korpusie nawowym widnieje r??wnie?? siedem tablic 
epitafijnych z XIX i pocz??tku XX w. Podczas reno- 
wacji dachu ko??cio??a, przeprowadzonej pod koniec 
XIX wieku, mia?? miejsce nieszcz????liwy wypadek. 
W??wczas to bowiem spad?? z dachu i poni??s?? ??mier?? 
na miejscu dekarz z Widawy. ??yd ??w wed??ug legendy 
blu??ni?? ??w. Wojciechowi, kt??rego p??askorze??b?? 
umieszczono na szczycie dachu, za co zosta?? przez 
??wi??tego ukarany. 
Do stosunkowo rzadkich na obszarze ??rodkowo- 
polskim nale??y okalaj??cy cmentarz przyko??cielny mu- 
rowany parkan obronny z otworami strzelniczymi. Od 
strony zachodniej znajduje si?? XVIII-wieczna brama 
g????wna o formach barokowych. 
Tu?? obok ko??cio??a przy ulicy Ko??cielnej stoi dom 
parafialny. Zbudowany zosta?? na pocz??tku ubieg??ego 
wieku. W latach 1942-1944 zamieniono go na ob??z 
kamy. W tmdnych wanmkach, na niewielkiej prze- 
strzeni przebywa??o ponad 200 os??b. 
B????nica 
Jest jedynym ??ladem pobytu ludno??ci ??ydowskiej 
w Burzeninie. Stoi przy ulicy Ko??cielnej. Zbudowa?? 
j?? w 1930 L zarz??d wyznaniowej gminy ??ydowskiej 
po po??arze poprzedniej, drewnianej synagogi, znaj- 
duj ??cej si?? przy zbiegu ulic Widawskiej i Dolnej. Sk??a- 
da??a si?? z jednej nawy i wykonana by??a z betonowych 
blok??w i ceg??y. Przy b????nicy znajdowa??a si?? szk??lka 
kahalna, ??a??nia i oddzielnie mykwa, czyli basen 
z wod??. W b????nicy mieszka?? rzezak, kt??ry dokony- 
wa?? lytualnego koszemego uboju drobiu i byd??a. Obec- 
nie w dawnej bo??nicy funkcjonuje zaklad dziewiarski. 
Krzy?? pami??tkowy 
Jest on metalowy. Stoi na murowanym cokole pomi??- 
dzy ulicami Kr??tk?? i Sieradzk??. Ustawiono go w miej- 
scu, gdzie w ??redniowieczu sta?? ko??ci???? parafialny pod 
wezwaniem ??w. Krzy??a i ??w. Katarzyny. Napis na po- 
l1111iku g??osi, ??e "Jan D??ugosz w Historii Polani/m na- 
zwa?? go stwym". 
Cmentarz parafialny 
Rozpo??ciera si?? na powierzchni 6 hektar??w. Powsta?? 
w dmgiej po??owie XIX w. Do najcenniejszych zabyt- 
k??w nale???? groby: rodziny Kobierzyckich, Chrzanowskich 
oraz Antoniego Rysarkiewicza. Nieopodal wej??cia, 
przy g????wnej alejce, stoi murowany grobowiec ro- 
dziny Kobierzyckich. Pochowano w nim: Teofil?? ze 


lICI sieradzkich szlakach
		

/Scan9_1_0001.djvu

			Stanierowskich Biernack?? (1798-1876), W??adys??awa 
Korab Kobierzyckiego (1823-1895), uczestnika 
powstania styczniowego, i Maryann?? z W????yk??w 
Kobierzyck?? (1795-1860). Nieco dalej stoi r??wnie?? 
murowany, podobny do poprzedniego, grobowiec An- 
toniego Korab Kobierzyckiego (1826-1874), w??a??ci- 
ciela Burzenia i Witowa. 
W centralnej cz????ci cmentarza stoi zbudowany 
w kszta??cie kaplicy, pobyty dachem dW1lspadowym, 
grobowiec rodziny Chrzanowskich. W grobowcu tym 
spoczywa ??ukasz Poraj Chrzanowski (1797-1871), 
absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, cz??onek To- 
warzystwa Demokratycznego Polskiego, uczestnik 
powstania listopadowego i wsp????pracownik "Dzien- 
nika Wielkopolskiego". 
Niedaleko za grobowcem Chrzanowskich, przy 
g????wnej alejce, pochowani zostali ksi????a pracuj??cy 
w parafii: ksi??dz kanonik Jan Godorowski (1856- 
1918), wieloletni proboszcz Wielunia i Burzenina, 
wybitny dzia??acz kulturalny i spo??eczny; ksi??dz kano- 
nik Jan Czy??o (1848-1930) oraz ksi??dz proboszcz Ta- 
deusz Wo??niak (1934-1997). 
W groboweu rodzinnym Ko??odziejskich pochowa- 
no w 1950 r. ekshumowane szcz??tki Lucjana Ko??o- 
dziejskiego (1919-1941). Przed wojn?? rozpocz???? studia 
na Uniwersytecie Warszawskim. W 1940 r. wst??pi?? do 
ZWZ w Burzeninie. Powierzono mu radio, by przy 
jego pomocy nas??uchiwa?? infonnacji nap??ywaj??cych 
z Londynu. Zgin????, raniony ??miertelnie kul?? 2 listopada 
1941 r. we wsi Zab??ocie ko??o Brzykowa. Pochowano 
go na cmentarzu w Widawie. 
Na cmentarzu burzenil1skim pochowany zosta?? tak- 
??e kapral Ka??mierczak, ??oillierz 15 pu??ku piechoty 
"Wilk??w" z D??blina 28 Dywizji Almii ????d??, kt??ry 
poleg?? w Burzeninie w walkach z hitlerowskimi na- 
je??d??cami 3 wrze??nia 1939 roku. 
Jeden z naj ciekawszych i naj cenniej szych pomni- 
k??w postawiono na grobie Antoniego Rysarkiewicza. 
Znajduje si?? on nieopodal bramy wej??ciowej na cmen- 
tarz, po prawej stronie g????wnej alejki. Najwa??niejszym 
elementem jego wystroju jest kamienny, ??ci??ty piel1 
drzewa zwie??czony krzy??em, b??d??cy symbolem prze- 
Iwanego ??ycia. W jego dolnej cz????ci wyrze??biono snop 
zbo??a z sierpem. Pomnik wykonany zosta?? z szarego 
piaskowca. Antoni Rysarkiewiez, obywatel ziemski, 
pochodzi?? z powiatu tureckiego. Zmar?? w wieku 65 lat. 
Na ko??cu cmentarza znajduje si?? kwatera Zl11m'??ych 
podopiecznych Domu Opieki Spo??ecznej w Witowie. W 
147 grobach po??o??onych w 19 rz??dach pochowano 151 
os??b. S?? one wszystkie niemal identyczne i dlatego spra- 
wiaj?? wra??enie kwatery poleg??ych w bitwie ??o??nierzy. 
Du??e wra??enie robi tak??e 6 mogi??, du??ych i ma- 
??ych, w kt??rych wed??ug miejscowej tradycji chowano 
kiedy?? samob??jc??w i osoby nie ochrzczone. Zosta??y one 
ukryte w krzakach w prawym rogu na ko??eu cmentarza. 
Pomniki 
Najwa??niejszy z pomnik??w stoi w centrum lyn- 
ku i po??wi??cony jest marsza??kowi J??zefowi Pi??sud- 
skiemu. Ods??oni??to go 15 sierpnia 1991 r. Powsta?? ze 
sk??adek spo??eczellstwa, a inicjatorami jego budowy by?? 
Spo??eczny Komitet Budowy Pomnika J??zefa Pi??sudskiego. 
Os??oni??cia dokona?? Karol Cyga z Ligoty, uczestnik 


wojny polsko-bolszewickiej z 1920 r. 
Kamienny pomnik Adama Mickiewicza stoi u zbiegu 
ulic Kr??tkiej i Sieradzkiej. W okresie mi??dzywojen- 
nym po??wi??cony by?? J??zefowi Pi??sudskiemu. Po 1945 r. 
??wczesne w??adze kaza??y marsza??ka zast??pi?? polskim 
wieszczem narodowym. 
Pomnik Matki Boskiej, stoj??cy obok ko??eio??a, 
ufundowali mieszkal1cy Burzeninia na pami??tk?? 
wizyty w osadzie biskupa Hemyka Do????gi-Kossowskie- 
go w 1900 r. Na cokole widnieje wiersz - modlitwa do 
Matki Boskiej, zapewne autorstwa miejscowych parafian: 
"Ty nas kochasz, a my C??eb??e 
O! n??ech zl??czym serce w n??eb??e 
Matko! Kto n??e kocha C???? 
N??e ma serca, n??e - ach nie!" 
Po przeciwnej stronie pomnika Matki Boskiej stoi na 
wysokim cokole figura Chtystusa Kr??la, ufundowana 
w 1956 r. przez Stefana i Helen?? Bladowskich. 
Tablice epitafijne 
W Burzeninie znale???? mo??nalO tablic epitafijnych, 
z kt??lych 9 wmurowanych jest w ko??ciele parafial- 
nym, a l w szkole podstawowej. Dwie najcenniejsze 
poehodz?? z 1642 r. Jedna z nich, wykonana z piaskow- 
ca, po??wi??cona zosta??a biskupowi Stanis??awowi Pstro- 
ko??skiemu, fundatorowi ko??cio??a. Napis w j??zyku ??a- 
ci??skim brzmi: "IMMENSO ET OPTIMO DEO I 
DEIFICATISSIMAE VIRGINI MATRI, NECNON 
DIVIS DOMUS SVAE I TUTELLARlBUS, ADAL- 
BERTO, STANISLAO, IGNATIO, FRANCISCO I 
ANNAE, BARBARAE, CATHARINAE, ROSALAE, 
TERESSIAE I STANISLAUS DE BUZENIN PSTRO- 
KONSKlI EPISCCOPUS) CHELMEN(SIS), ABBAS 
TINECCENSIS), EX ROSARUM I FAMILIA CORO- 
NAM DE SUIS ROSIS DIVINO DATURUS HONO- 
RlI TEMPLUM HOC I QUO LUTEA POSUIT MI- 
NUS Rubens DOTAVIT I ET CONSERCRAVIT I 
ANNO CHRISTI MDCXLII, DIE XXV, LVIII" l. 
Druga z tablic, nagrobkowa, pochodz??ca z tego same- 
go okresu, wykonana zosta??a z mannuru i po??wi??cona 
jest Maciejowi PstrokOllskiemu (1599-1642). InskIyp- 


BI'mna cmentarza 
parafialnego 
\v Burzeninie 
r)'c. ??, Zlotowska 


na sieradzkich szlakach
		

/scandjvutmp15c_0001.djvu

			insurekej i ko- 
??eiuszkowskiej. 
By?? cennym na- 
bytkiem dla opo- 
zyeji sejmowej, 
gdy?? polityezne 
teorie Niemojow- 
skieh o wolno??ei 
jednostki, ogra- 
niezonej roli pa??- 
stwa, swobody 
rozporz??dzania 
sw?? w??asno??ci??, 
wzbogaei?? koneep- 
cjami ekonomiez- 
nymi: o rozwoju 
handlu i koniecz- 
no??ei zak??adania 
fabryk. Pogl??dy 
swe opublikowa?? 
w broszuraeh: 
"My??li o handlu 
naszym" i "Rzut 
oka na ??yd??w". 
o sIed.liby f)uberrl/ Postulowa?? r??w- 
o mne miasta 
nouprawnienie 
??yd??w i ieh mak- 
symalne uaktywnienie zawodowe. Niew??tpliwie in- 
spiracj?? dla niego by?? fakt, i?? w ojeowskim Be??- 
chatowie 6 od 1801 r. istnia??a manufaktura produkuj??- 
ea sukno dla wojska. 
W sejmie 1820 r. deputo- 
wany sieradzki z Chojnego 
z upowa??nienia 11 pos????w 
i deputowanych wojew??dz- 
twa kaliskiego wszed?? do ko- 
mitetu "Petyeji i fakt??w" jako 
sekretarz. W ramaeh tej funk- 
cji podpisa?? g??o??n?? pet y- 
ej ?? w sprawie sprzeda??y d??br 
rz??dowyeh. Autorzy petyeji 
postulowali, by dobra te sprze- 
dawa?? wy????eznie eh??opom, 
widz??e w tym drog?? do pod- 
niesienia gospodarczego wsi. 
Kaezkowski z??o??y?? r??wnie?? 
sw??j podpis pod. petyej??, kt??- 
rej g????wnym autorem by?? Raj- 
mund Rembieli??ski. W pety- 
eji tej ????dano zakazu sprowa- 
dzania materia????w angiel- 
skieh, a wzi??eia pod oehron?? 
wyrob??w w????kienniezyeh 
produkowanych w Kr??le- 
stwie(!). Dzia??alno??ci?? w tej 
komisji Kaezkowski zbli??y?? si?? 
do prograt11U ksi??eia K. Druc- 
kiego-Lubeekiego - jednego 
z przeciwnik??w Niemojow- 
skieh, dla kt??ryeh oboj??tna by??a 
dzia??alno???? gospodat'cza. 


....._..... granice pa??stwowe 
_._._. granice guberni 


Mapa Kr??lestwa Polskie- 
go wg W Bortnowskiego 
Nagrobek z ko??cio??a 
w Chojnem. 
Fot, A. Ruszkowski 


Dzia??alno???? Kaczkowskiego w opozyeji wkr??tee 
odbi??a si?? negatywnie na jego maj??tku. Ot???? prawdo- 
podobnie z tego powodu manufaktura w Be??ehatowie 
straei??a zam??wienia rz??dowe, a w miasteezku tym 
nawet zlikwidowano wtedy parafi?? pod pretekstem, 
i?? gwardian tamtejszego konwentu 00. franciszkan??w 
przepi??(!) monstranej??. 
Rola Kaezkowskiego w grupie Kaliszan wzros??a, 
gdy 8 styeznia 1822 r. zakomunikowano Wincentemu 
Niemojowskiemu o zakazie przebywania w miejseu 
pobytu panuj??cego, a wi??e tak??e na sejmie! R??wnie?? 
jego bratu uniemo??liwiono udzia?? w sesjach sejmu. 
Kiedy w maju 1825 r. uniwersa??em zwo??ano po- 
siedzenie nast??pnego sejmu, pos??owie opozycji kali- 
skiej postanowili zaatakowa?? deeyzj?? Aleksandra I 
o zniesieniujawno??ei obrad sejmu. Narada w tej spra- 
wie odby??a si?? 10-11 kwietnia 1825 r. w Chojnem pod 
pozorem ??wi??towania imienin Wineentego. Udzia?? 
w naradzie, poza gospodarzem i Niemojowskimi, wzi??li: 
Alojzy Biemaeki, Teofil Morawski, Walewski - pose?? 
sieradzki, W??adys??aw Komorowski i kilku innych. 
W czasie obrad sejmowyeh, pod nieobecno???? Nie- 
mojowskieh, Kaczkowski przej???? na siebie rol?? przy- 
w??dey opozyeji. Konsekwentnie domaga?? si?? przywr??- 
eenia Niemojowskim, a tak??e Morawskiemu nale??nych 
im praw poselskich. Wyst??powa?? te?? przeeiwko taj- 
no??ei obrad sejmowyeh. Jako ez??onek sejmowej ko- 
misji prawnej atakowa?? ministra sprawiedliwo??ei za 
naruszanie konstytueji i deeyzje sprzeezne z prawem. 
M??wi?? wtedy: ,,Prawa takie, kt??re nie przez nar??d s?? 
stanowione, nie mog??, nie powinny sumiennie nar??d 
obowi??zywa??, bo te tylko s?? prawa prawnie obowi??- 
zuj??ce, kt??re albo z natury wyp??ywaj??, albo dobrowol- 
nym przyj??ciem u??wi??cone" (Biblioteka Jagiello??ska, 
rkps 4362 I, teezka 2). Adresatem tyeh s????w deputo- 
wanego sieradzkiego by?? g????wny eiemi??zca Polski - 
ear rosyjski! 
Nie uczestniez??ey w sesji W. Niemojowski pisa?? 
p????niej do Kaezkowskiego: ,,[...] zacny Kaczkowski! 
Niesplamiony reprezentancie Narodu Polskiego! Na- 
le??ysz do ma??ej liczby tych, co nie schylili do-browol- 
nie kark??w swoich pod jarzmo. Zrobili??cie dosy?? i trud- 
no by??o zrobi?? wi??cej" (Biblioteka Jagiello??ska, r-kpis 
4359, k . 41-42). 
Na sejmie tym Kaezkowski referowa?? tak??e obiek- 
cje opozyeji kaliskiej w zwi??zku ze zg??oszeniem przez 
ksi??eia Druekiego-Lubeckiego projektu powo??ania do 
??yeia Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Zaan- 
ga??owanie Kaczkowskiego w ten problem zaowoeo- 
wa??o w przysz??o??ci, bo zosta?? on powo??any do Komi- 
tetu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. 
Wyst??pienia Kaezkowskiego na sejmie w 1825 r. 
tak zosta??y oeenione przez Wielkiego Ksi??eia Kon- 
stantego: ,.,Duch opozycji bezwzgl??dnej, kt??rym prze- 
si??kni??ta jest wi??kszo???? mieszka??c??w wojew??dztwa ka- 
liskiego, nie zmieni?? si?? dot??d w niczym. Mieli??my tego 
dostateczne powody w tendencji po-s????w z tego woje- 
w??dztwa na sejmie 1825 r." (wg A. Zawilski, Stani- 
s??aw Kaezkowski..., "Roeznik Kaliski" 1974, s.129). 
W dniu 23 lutego 1826 r. w Chojnem pojawili si?? 
eat'sey ??andat'ffii. Przeprowadzili we dworze gruntow- 


na sieradzkich szlakach
		

/scandjvutmp15d_0001.djvu

			n?? rewizj?? pod pretekstem, i?? Kaczkowski jest cz??on- 
kiem Narodowego Towarzystwa Patriotycznego. 
Aresztowali go i w ci??gu 48 godzin rozstawionymi 
ko??mi dowie??li do Warszawy i uwi??zili u Kanneli- 
t??w. W wi??zieniu by?? 23 dni. Po wielu badaniach ko- 
mitet pod przewodnictwem hr. Andrzeja Zat11oyskie- 
go uwolni?? go od postawionego zrzutu. Przyj???? go na- 
wet i potraktowa?? ??askawie W. Ks. Konstanty. Po tych prze- 
??yciach Kaczkowski wr??ci?? w rodzinne strony i zaj???? si?? 
przej??tym po zmar??ym bracie urz??dzaniem Be??chatowa. 
Nast??pny sejm Kr??lestwa odbywa?? si?? zn??w po 
5-letniej przerwie, w maju i czerwcu 1830 r. Kacz- 
kowski do sejmu 1830 r. znowu otrzyma?? mandat po- 
s??a i to mimo dywersji podj??tej przez policj?? (zarzu- 
cano mu ukrywanie dezertera). Nad sejmem tym unosi?? 
si?? ju?? jednak duch powstania. 
Na sejmie, kt??ry od 29 listopada 1930 r. sta?? si?? 
sejmem w??adzy powsta??czej, Kaczkowski nie by?? ju?? 
tak aktywny jak poprzednio. We wrze??niu 1830 r. prze- 
ni??s?? si?? do Warszawy, gdzie studiowali jego dwaj 
synowie - Ludwik i Eugeniusz, i zamieszka?? przy uli- 
cy Wareckiej, urz??duj??c w siedzibie Komitetu Towa- 
rzystwa Kredytowego Ziemskiego. Tak go zasta??o 
powstanie, rozpocz??te w dniu 29 listopada. Przeciw- 
stawia?? si?? dyktaturze gen. Ch??opickiego i krytycznie 
ocenia?? dzia??ania rz??du powsta??czego i armii. W tych 
warunkach z??o??y?? mandat poselski, rezygnuj??c te?? 
z praey w Komiteeie Towarzystwa Kredytowego 
Ziemskiego. Powr??ei?? na sta??y pobyt do Chojnego, 
sk??d nadzorowa?? tak??e stan maj??tku w Be??chatowie. 
Sejm, zmniejszony do stanu 33 pos????w, faktyeznie sta?? 
si?? fikej??. Kilka lat po powstaniu Kaezkowski przeka- 
za?? Be??chat??w synowi Ludwikowi, sam za?? do ko??ea 
??yeia pozosta?? w Chojnem, gdzie odda?? si?? swej pasji 
pisarskiej. Pozostawi?? po sobie 45 pozyeji bibliogra- 
fieznyeh: sko??ezonych utwor??w i traktat??w, notatek, 
pami??tnik??w itp. W??r??d nie h sprawa sejm??w Kr??le- 
stwa zajmuje naczelne miejsee. R??kopi??mienna spu- 
??eizna Stanis??awa Kaczkowskiego jest w posiadaniu 
Uniwersytetu Jagiello??skiego w Krakowie. 
Z okresu pierwszyeh lat Kr??lestwa poehodz??jego 
dwie sztuki seeniczne: "Urz??dowania" i "Dziwak" 
(komedia w trzeeh aktaeh pisana wierszem, wydana 
w 1827 r.). W 1820 r. grano w Teatrze Narodowym 
w Warszawie sztuk?? francusk?? C. d'Harbeville'a pt. 
"Wszystko ehee zrobi??" w przek??adzie Kaezkowskiego. 
Cz?????? prac publieystyezno-historyeznyeh Kaezkow- 
ski ego ukaza??a si?? drukiem w Poznaniu: w 1845 r. 
"Krzy??aey a Polska. Wspomnienia historyezne", 
a w 1847 r. "Rozprawy tyez??ee si?? pierwotnyeh dzie- 
j??w Polski". W 1880 r. w Krakowie ukaza??y si?? na- 
k??adem c??rki autora "Tabliee synchroniezne do kwe- 
stii polskiej". W lataeh 1918-1939 wydano 3 tomy 
klasyeystyeznyeh poezji Kaezkowskiego: "Ballady", 
"Ob??z Wallensteina", "Na nut?? Horaeego". 
Stanis??aw Kaezkowski zmar?? w Be??ehatowie 
19 kwietnia 1856 r. Pozostawi?? dw??eh syn??w i e??rk??, 
kt??ra wyda??a swym nak??adem trzytomowe dzie??a ojea. 
??ona Stanis??awa Izabella zmar??a w Chojnem w 1846 r. 


Przypisy: 
1 Staraniem Zapolskich w latach 1599-1613 powsta?? tu do dzi?? ist. 
niej??cy ko??ci???? p????norenesansowy, w kt??rym przetrwa??y m.in. dwa 
nagrobki dawnych w??a??cicieli: wczesnobarokowy Stanis??awa Za- 
polskiego, fundatora ko??cio??a, zmar??ego w 1616 r., i drugi z zatar- 
tym napisem z prze??omu XVIIXVII w., przedstawiaj??cy Jana ??a- 
szewskiego, wojskiego sieradzkiego. We wsi zachowa?? si?? te?? dw??r 
zbudowany pierwotnie przez Stanis??awa Zapolskiego, na kt??rego 
frontonie ocala??a unikatowa tablica erekcyjna z napisem, herbami 
Pob??g i Poraj oraz dat?? "1612". 
2 W wydziale ksi??g wieczystych sieradzkiego S??du Rejonowego 
znajduje si?? ksi??ga maj??tku Chojne, gdzie figuruje zapis nast??puj??- 
cej tre??ci: "Dobra ziemskie Chojne, do kt??rych nale???? Bobrowniki, 
Stoczki i Wiechutki z przyleg??o??ciami i przynale??no??ciami w po 
i pr??t??w 127 miary nowopolskiej rozleg??o??ci maj??ce [...J." 
"W??a??ciciel Izabella z Babskich Stanis??awa Kaczkowskiego prawem 
w??asno??ci odziedziczy??a w spadku po matce Mariannie z P??gow- 
skich Babskiej w??a??cicielki od 1798 r., kt??ra przekaza??a grunta c??r- 
ce 4.08.1820 r." [i dalejJ ,,4.08.1820 r. celem wyjawienia stanu w??a- 
sno??ci stawi?? si?? Stanis??aw Kaczkowski deputowany na Sejm z ob- 
wodu Sieradz i z??o-??y?? plenipotencje wydan?? przez ma????onk?? Iza- 
bell?? z Babskich." [i dalejJ"Dobra ziemskie Chojne, do kt??rych na- 
le???? Bobrowniki, Stoczki i Wiechutki z przyleg??o??ciami i przyna- 
le??no??ciami w powiecie i w obwodzie sieradzkim wojew??dztwa 
kaliskiego po??o??one: w????k '155, morg??w 14 i pr??t??w 1277 miary 
nowopolskiej rozleg??o??ci maj??ce, w??a??ciciellzabella z Babskich 
Stanis??awa Kaczkowska prawem w??asno??ci odziedziczy??a w spad- 
ku po matce Mariannie z P??gowskich Babskiej w??a??cicielki od 1798 r. 
, kt??ra przekaza??a grunta c??rce 4.08.1820 r. 15.03 1854 r. zbyto na 
rzecz Henryka Byszewskiego (2/3) i Mateusza Rubacha (1/3)." 
3 Stanis??aw Graeve w "Przewodniku po guberni kaliskiej" (War- 
szawa 1912, cz. 2, s.56 ) wyr????nia Kaczki Piastowe (wie?? i fol- 
wark), Kaczki ??rednie (wie?? i folwark) i Kaczki Mostowe (kol.). 
4 Chodzi oczywi??cie o sejmy Kr??lestwa Polskiego (Kongresowego) 
zwanego Kongres??wk??, utworzonego po kl??sce Napoleona na mocy 
traktat??w kongresu wiede??skiego, odbytego w 1815 r. Kongres??wka 
utworzona z cz????ci zaboru rosyjskiego mia??a obszar 127.000 km 2 , 
3,3 mln. mieszka??c??w, posiada??a w??asny rz??d, s??downictwo, sejm, 
administracj?? i wojsko. By??a zwi??zana z Rosj?? uni?? personaln?? - 
car by?? jednocze??nie kr??lem polskim. W??adz?? ustawodawcz?? spe??- 
nia?? sejm, a konstytucja gwarantowa??a Polakom pe??ni?? praw. Kon- 
stytucja ta nale??a??a do najbardziej liberalnych w ??wczesnej Euro- 
pie. Namiestnikiem Kr??lestwa car uczyni?? gen. J??zefa Zaj??czka, fak- 
tycznym w??adc?? by?? jednak Wielki Ksi?????? Konstanty - brat cara. 
5 Vide: artyku??y A. Ruszkowskiego - "Alojzy Prosper Biernacki" 
("Nss" nr 4/97, s. 43-44), "Teodor Morawski" ("Nss" nr 1/98, s. 19- 
21), "Teofil Morawski" ("Nss" nr 3/98, s. 44-45) i art. W. Marsza??- 
ka - "Biernacki J??zef Gabryiel Alojzy ("N ss" nr 4/94). 
6 Maj??tek w Be??chatowie przeznaczony by?? dla brata Stanis??awa - 
Leona, lecz ten zmar?? w 1824 l'. Po nim ten maj??tek odziedziczy?? 
Stanis??aw. 


LITERATURA: 
Bortnowski WI., Kaliszanie. Kartki z dziej??w Kr??lestwa Pol- 
skiego. Warszawa 1976 
Bortnowski W??., Udzia?? Kaliszan we w??adzach powstania 
listopadowego. [W] Osiemna??cie wiek??w Kalisza, praca 
zbiorowa, Kalisz 1962, t. III, s. 225-265 
??mia??owski J., Stanis??aw Kaczkowski. "Nad Wart??" nr 1/1984 
??mia??owski J., Powstanie listopadowe w Sieradzkiem. "Nad 
Wart??" z 13 grudnia 1981 r. 
Wi??ckowska H., Kaczkowski St., (w:) Polski S??ownik Bio- 
graficzny, PIH, 1964-1965, s. 377 
Zawilski A., Stanis??aw Kaczkowski w kaliskiej opozycji sej- 
mowej Kr??lestwa Polskiego 1815-1831. "Rocznik Kaliski ", 
t. VIl, 1974 r., s. 113-138 


na sieradzkich szlakach 


17